İngiliz müzik şirketleri 1900 yıllarının başında Bağdat radyosuna gelir. Amaçları bölgedeki sanatçıların Kürtçe, Arapça, Farsça, Ermenice ve Süryanice plak kayıtlarını almaktır. Henüz plak endüstrisi ile tanışmayan halka ticari olarak o bölgede satmaktır.
Coğrafyanın dillerden düşmeyen şarkıları kayda geçirmek için kapsamlı bir çalışma yapmaktadırlar. Bu duyuruyu öğrenen yöresel Sanatçı Meryem Xan “Bağdat’a gidip sesimi kaydedeceğim, sesimi kaydedeyim o an öleyim” diyerek yıllardır düşlediği hayalini gerçekleştirmek ister. 45 yıllık ömründe hep müziğin peşinden gitmiştir. Hayata erken veda etmiş bir sanatçıdır. Bağdat radyosu döneminde şarkılarını kaydetmiş bir sanatçıdır. İlk plak çıkaran Kürt kadın olarak bilinse de bu yanlış bir bilgidir. İlk plak çıkaran kadın sanatçı Elmas Xan'dır.
Meryem Xan büyük bir heyecanla ilk plağı 1930’da bağdat’ta çıkarır ve ardından diğer plakları art arda gelir. Sanatçının en parlak dönemlerinden biri 1939’da açılan Bağdat Radyosu’nun Kürtçe bölümünün yayın hayatına başladığı dönemdir. Bağdat radyosu sanatçı kadrosunu tamamlamak ve devletin himayesinde kadrolu olarak çalışacak yeni ve deneyimli Kürt sanatçılar için ses yarışmaları düzenler. halk sanatçılarının katıldığı bu önemli yarışma sonucunda Meryem birincilik ödülüne layık görülür.
Hurşit Baran Mendeş tarafından kaleme alınan “Meryem Xan hayatı sanatı ve şarkıları” adlı araştırma kitabını okudum. Meryem Xan hakkında gerçek hayat hikâyesine ulaşmak için yoğun çaba gösterip derlediği bilgileri bizlere aktardığı için teşekkürü borç bilirim. internet ortamında özellikle sosyal medyada yazılıp çizilen birçok bilginin yanlış olduğunu öğrenmiş bulundum. Hurşit Baran detaylı bir araştırma sonrasında Meryem Xan’ın hayat hikâyesini yazarken doğduğu evden, göç ettiği diyarlara kadar giden Hurşit Baran Meryem Xan’ın üvey kızı ve birçok akrabası ve köylüleri ile röportaj gerçekleştirerek kitabı yazmıştır.
Şivan perwer “Mamê min” adlı kasetini bulursanız türkünün başında onun için şöyle bir kelam eder: "Meryem Xan ê bi awazên xwe reng da çand me, jîyana xwe da stranan û stran jî dan me! şad bi meryemxan em te ji bîr nakin!"
Türkçesi: “Meryem Xan’ın sesİ kültürümüze renk kattı, hayatını şarkılara adadı ve şarkıları da bize verdi. Huzurlu ol Meryem Xan seni unutmayacağız.”
Meryem Xan, eşinin “ya aşık olduğunu söylediğin beni ya da sanatı seç” diye zorlamalarına karşı “şarkı söylemeden yaşayamam. Müziği seviyorum” diyerek eşinden ayrıldı. Yaşamının her aşamasını tüm hikayesini ezgilere döken Meryem eşini unutmamış ona ithafen “Mihemedo Ronî ” ezgisini besteledi." Mihemedo ronî dediği kişi de dönemin aydın bir ailesi olarak bilinen Bedirxaniler'den Mehmet Bedirxan'dır. Sanatsız yaşarsam ölürüm” diyerek bu ilişkiyi bitirme kararı alır. Uzun süre divana çıkmayan Meryem Xan bu ayrılığın öyküsünü şu sözlerle besteler:
“De loylo, Mihemedo ronî,
Ciwanîka mihemedê minî çilidiye”
başlayan stranı dinlediğinizde Mest olur, kendinizden geçersiniz..
Türkçesi:
“Ah nur yuzlü Muhammed.
Kırk yaşındaki Mıhamedimin kısrağı,
Çivisizdir her dört ayağı
Kıracağım kolumun bileziklerini
Çivi nal yapacağım.
Mıhamedimin kısrağına
Ve ben keseceğim saçlarımı,
Muhammedimin kısrağına yele yapacağım.
Olur, da giderse gurbet ellere yavrum.
Kimse demesin yavrum sahipsizdir.”
Etkileyici sesinden dolayı “Siltana Kurda” (Kürt Sultanı) ismiyle anılan Dengbej Meryem Xan 1904 yılında Şırnak’ın Güçlükonak (basa) ilçesine bağlı eski adı kêrxwer olan demirboğaz köyünde Heciyê Hemo’nun kızı olarak dünyaya gözlerini açmıştır. sanatçı çocukluğunun büyük kısmını Kêrxwer (demirboğaz) köyünde ailesi ile birlikte geçirmiştir. Genç yaşta dengbêjliğe meyletmiş, düğünlerinde ve divanlarda dengbêjleri ve yerel sanatçıları dikkatle dinleyip, stran larını tekrarlayıp sonra da ezberleyerek dengbêjliğe ilk adımlarını atmıştır.
Meryem Xan ailenin üç çocuğundan en büyüğü olarak bilinmekte olup kardeşlerinin ismi Yahya ve Hüseyin’dir. Babası, annesi ve kardeşi Hüseyin’in vefatından sonra Yahya ile birlikte hayatına devam etmiştir. Meryem 10 yaşındayken 1. dünya savaşı başlar. O yıllarda Osmanlı imparatorluğu dağılmanın eşiğindedir. Hem toplumsal hem de siyasal göçler yaşanmaktaydı. Babası Heciyê Hemo 1917’de vefat ettiğinde Meryem genç bir kızdır. Babasının vefatından sonra köyde su ile çalışan değirmende bekçilik yapan kardeşi Hüseyin genç yaşta yoksulluk nedeniyle kaçakçılığa başlar. Jandarma ile çatışmaya girince yaşamını kaybeder. Kısa bir süre sonra annesini de kaybeden Meryem hem yetim hem öksüz kalır.
Daha 15 yaşında iken kardeşi Yahya ile birlikte yaşadıkları köyün hemen karşısındaki Tur Abdin beldesine bağlı Çêlka Eliyê Remo (Yeni adı Çelik) köyüne yerleşirler. Meryem ilk klamı hêlî delal‘ı bu köyde söylediğini köyün yaşlıları halen söyler. Meryem 1920’de Dargeçit ilçesine bağlı Ziving (yoncalı) köyünden Halil İnan adlı bir gençle evlendirilir. Gönülsüz başlayan ve tartışmalı bir şekilde devam eden evlilikleri yaklaşık 3 yıl sonra boşanma ile sonuçlanır.
Meryem Xan Tur Abdinli eşi halil’den ayrıldıktan sonra bütün hayatını sanata adar, her şeyi ona bağlamaya çalışır. Genç yaşta tur abdin’den ayrılıp Musul vilayetine gider. Musul’da sanatından uzak durmaz ve birçok yerde sesi ile varlığını ortaya koyar. Zaxo da katıldığı bir düğünde hünerini gösterir. düğüne katılanlar arasında bulunan ve Musul’da uçak pilotu olan genç bir adam dinlediği sese aşık olur ve bir süre sonra Meryem Xan’la 1926 yılında evlenir.
Meryem Xan Bağdat radyosunda kadrolu devlet sanatçısı olarak görev aldıktan sonra daha da ünlenir. Sanatçı bu dönem içinde birçok yeni Kürtçe beste yapar. Bu süre içinde yaklaşık 200’ün üzerinde stran seslendirir. Bağdat’a gidene kadar 12 yıl Zaxo’da kalır. Bağdat’a geldiğinde amcasının kızı Elmas Xan ile birlikte yaşamaya başlar. Elmas Xan'ın evi aynı zamanda dönemin aydın, sanatçı ve siyasetçilerinin buluştuğu bir yerdir. Böylece Meryem Xan, Mihemed Arîf Cizrawî, Hasan Cizrawî, Nesrîn Şerwan (Şirnaq), Alî Merdan, Tahîr Tofik, Saîd Axayî Cizîrî, Fewzîyê Mihemed gibi birçok müzisyenle tanışma imkânı bulur ve onlarla birlikte söylemeye başlar. Kısa sürede Bağdat’da tanınan ve sevilen bir ses olur. İngiliz plak şirketleriyle ilişkilenerek ilk plağını çıkarır ve Kurmancî dilinde plak çıkaran Elmas Xan sonra ikinci kadın ses sanatçısı ünvanlını alır. Meryem Xan Soranî dilinde de “Dayîkî Cemal” isimli ilk plağı çıkarır. Meryem Xan’ınen çok bilinen bestelerinden “Yadê Rebenê”/Çemê Bişêrika (Bışerike Deresi)’nde annesine seslenir:
“Ah benim garip anam
Gittim yangınlar içinde Bışerıke deresine
Ah indim dereye garip anam
Ah indim ki sensin kumralım
Hurşit Baran Mendeş’in Kürt sanatı ile ilgili arşivleme yapan Bereket Özmen’den aldığı bilgilere göre Meryem Xan’ın kaydettiği plaklar ve firmaları şöyle:
“Meryem Xan’ın plaklarını yayınlayan şirketler ve yayınlanan plak sayısı şöyledir: Beyzafon Plak Şirketi, iki plak; Odeon Plak, Haydırxan-Bağdat, on dört plak; Sudwa Plak Şirketi, Halep 10 plak; Sudwa Plak Şirketi, Halep Beş plak; Seyyid Sultan Ali, Bağdat Plak Şirketi, beş plak; 1945 Bağdat Plak Şirketi, beş plak.” (a.g.e, s.107)
Meryem Xan’ın kimi şarkıları şöyle: Helîm, Wele Doman, Gewra min tunîne, Mihemedo Ronî, Lêlê yadê rebenê ve Elî Delal. Besteleri: Qumrîk sêva Tucara (Elmas Xan ile seslendirmiş)”, Grê sîra bi sîre “Hay berde berde Lê Lê Weso, Lê lê Wesîlayê (M. Arifê Cizîrewî ile seslendirmiştir), Heyla li min xerîbê, Gulşênî, Lê Dînê, Gulê wey nar, Êmo (Seîd Axayê Cizîrî ve Elmas Xan ile seslendirilmiş), Meyremê ve Ya li bin Biyê.
Meryem Xan ırak’ın başkenti Bağdat’ta 1949’da sevdiklerine veda etti. Hayata veda ederken sanatçının yanında dengbêj arkadaşları yer almışlardır. Kızı Elmas Han Şöyle anlatıyor onun ölümünü: O yıllarda Meryem han çok üzgündü. Yalnızdı. Böbrek hastalığından hastaneye yatsa da doktorlar çare o günün imkanlarıyla çare bulamamıştı. Kimsenin yanına gelmesini istemiyordu. Doktoru ona üzüntünü at mutlu ol dedi. Ancak o sürekli yalnız kalmak istiyordu. Cenazesi büyük bir merasimle Şex Maaruf Mezarlığı’nda Bağdat’ta toprağa verildiği söylenir. Cizre Mem û Zîn Kültür Merkezi bünyesinde çalışmalarını sürdüren kadın müzisyenler, 2009 yılında Kom müzik tarafından yayınlanan Dengê Jinên Botan-Ji Bo Bîranîna Meryem Xan isimli albümlerini Meryem Xan’ın anısına seslendirdiler.
Yazımın sonunda Meryem Xan’ın çok yakından dostu olduğu sanatçılardan Dengbêji Mihemed Arîf Cizrawî Bağdat radyosunda verdiği bir röportajda sanatçı hakkında şunları dile getirmiştir.
“Meryem Xan’ın elbiseleri moderndi modayı takip ederdi. Hayatını müziğe adamış, yaşamı sanatı kürtçeydi. Kürt adetlerine bağlıydı, stran söylerken içten ve gönülden söylerdi ve o an tüm bedeni stranla dolar gözyaşlarınızı tutamazdınız.” Kürt dengbêjler hangi ülkede yaşasalar herhangi bir devlet desteği olmadığı halde büyük bir kültürel miras bırakmışlardır. Bu mirasın içinde özellikle Eyşe Şan gibi kadınların özel bir yeri var. Hem toplumsal baskıya karşı koymak durumunda kalmışlar hem de bulundukları ırak ve suriye gibi feodal yönetimlerde zorluklarla karşılaştılar.
Kaynakça: Hurşit Baran Mendeş: Meryem Xan Hayatı Sanatı ve Şarkıları, Avesta Yayınları 2019/İstanbul. Boğaziçi Gösteri Sanatları Topluluğu “Kadın Müzisyen Portreleri ve Şarkılarında Şiddete Karşı Duran Kadınlar” dosyası.
