Sizlere bugün günümüz gençlerinin pek bilmediği hayatını Kürt dili ve edebiyatına adamış baba ve oğulun yaşamından kesitler vereyim.
Şamilê Selim Esgerov, 1928 yılında Kelbecer kentine bağlı Ağcakend köyünde doğdu. Doğduğu yer Azerbaycan Ermenistan sınırında devamlı savaş halinin sürdüğü Kürtlerin azınlıkta olduğu zor bir coğrafyada yer alıyordu. Önce okul müdürlüğü, Kelbecer Valiliğinde il eğitim müdürlüğü, Başkent Bakü’de son olarak da kendi eliyle inşa ettiği ve donattığı Kürt Medeniyet Merkezinde müzenin başkanlığını yaptı. Eşi Nazile Hanım, Aslen Dağıstanlı bir kadındı. Onların, Halid, Berzani. Tehmine, Hejar, Zulfiye isimlerinde 5 çocukları olmuştur.
Şamilê Selim Esgerov tarafından Kürtçeden Azerice'ye çevrilen Ahmed-i Hani’nin unutulmaz eseri Mem û Zîn eseri.
Hejarê Şamil, babasının çalışmalarını şöyle özetliyor:
İlk ve orta öğrenimini bitirdikten sonra sırasıyla Azerbaycan Devlet Öğretmen Yüksek Okulu ve Azerbaycan Pedagoji Üniversitesini bitirdi. Azerbaycan Kelbecer'de gazete editörlüğü, Komsomol Gençlik Örgütü Başkanlığı, ICRA Komitesi Başkanlığı, İl Eğitim Müdürlüğü ve Tarih Müzesi Başkanlığı gibi görevlerde bulundu. Ermeni ordularının 1993 yılında Kelbeceri işgali üzerine Şamil Esgerov Kelbecer'den Bakü'ye göç etmek zorunda kaldı. Bundan Sonraki hayatını Bakü'de sürdüren Esgerov, Kürçe ve Azerice şiir, edebiyat, etnografya, tarih ve estetik sanatları üzerine kırka yakın kitaba imza atmıştır. Doktorasını Cigerxwîn'in edebi çalışmaları üzerine yapan Esgerov, Feqiyê Teyran, Molla Ahmed-i Cezirî, Abdurrahman Hejar, Abdulla Goran ve daha birçok Kürt şairinin şiirlerini Azerice seslendirmiştir.
“Şamilê Esgerov, yüzlerce okul inşa etti, 40’tan fazla yazılı eseri vardır. Bunlardan birkaçı sözlüktür. Kürtçe-Azerice, Azerice-Kürtçe sözlük, Kürt dilinin kafiye sözlüğü, Azerice kafiye sözlüğü, Azerice cinas sözlüğü ve daha başka eserler.”
Şamil Esgerov Azerbaycan’a iş veya eğitim maksatlı gidenlerin keşfettiği bir araştırmacı Azerbaycan'da yaşayan Kürtler üzerine araştırmalar yapan ve Ahmed-i Hani’nin unutulmaz eseri Mem û Zîn'i Azerice'ye çeviren bir yazardı. “Ap’e Şamil” ve oğlu Hejarê Şamil’i bu alanda yetiştirdi. . Her yönü ile eğitimli araştırmacıydı. Kürt dili ve edebiyatına adanmış bir yaşamda birçok kitap yazdı
1923 yılında Sovyetler Birliğine bağlı Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti sınırları kalan Kafkas Kürtleri 1937’de ve 1944’de Stalin’in emri ile hukuksuz bir şekilde çok ağır şartlar altında Orta Asya’ya sürgün edildi. Ancak ne Stalin’in sürgün fermanı, ne de 1990’larda Ermenilerin bölgeyi ele geçirmesi onun çalışmalarını sürdürmesine engel olmadı.
1993’te bölgedeki çatışmalarda Ermenilerin kontrolüne geçtiğinde, orada yaşayan binlerce Kürt gibi Hejarê Şamil’in babası Şamilê Selim Esgerov da Kelbecer’deki evini-barkını terk etmek zorunda kaldı. Şamilê Selim son ana kadar da evini bırakmak istemiyordu. Fakat eve bir roket isabet edip yarısını yıktıktan sonra artık burada yaşama şansı kalmamıştı. Kürt aydın Şamilê Selim Esgerov, doğduğu Kelbecer kentinden zorla ayrılmak durumunda kalmış, evi yıkılmış, gurbette vefat etmiş. Babasının izinden giden araştırmacı yazar Hejarê Şamil, evlerinin yıkıma maruz kaldığını ancak ısrarla inşa etmeyi sürdürdüklerini söyledi. Hejarê Şamil ilk Aşk Şiirleri kitabını 20 yaşındayken Bakü’de Azerice yayımladı. Şu ana kadar da Azerbaycan’da en çok sevilen aşk şarkıları onun şiirlerinden besteleniyor.
Şair, Kürdolog, dilbilimci, tarihçi ve çevirmen olan Şamilê Selim Esgerov, o denem kendi imkânları ile kaydettiği bir videoda, Azerbaycan “Yeni Müsavat” gazetesine şunları söylüyordu:
“Evimde ne pahalı mobilyalar ne de başka şeyler var. Tüm malım ve mülküm bu kütüphaneydi. O da elimden gidiyor. Onu taşımak mümkün değil, mecburen kütüphanemi bırakıyorum. Evim umurumda değil, zaten işte roket isabet etmiş ve yıkılmış. Fakat müzehanem... O benim bir evladım gibi. İçinde, dünya müzelerinde sergilenebilecek 20 bin parça eşya var.” Kürt araştırmacı-yazar Hejarê Şamil, kar ve yağmur demeden evini inşa etmeye devam ediyor. Bahar gelmeden evinin duvarlarını örmek ve damını da kapatıyor. 1994 yılında Bakü’de bir ev inşa etmişti. Fakat içerisinde yaşamak nasip olmadı. 2000 yılında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te başka bir ev yapmıştı ancak onu da terk etmek zorunda kaldı. Şimdi de Rusya’nın Krasnodar kentinde yeni bir ev inşa ediyor. İçinde huzur bulmak kısmet olursa…
Hejarê Şamil, babasının kendisine “Hejar” ismini vermesinin hikayesini şöyle anlatıyor:
“Hejar ismini babam, İran’da yaşamış ünlü Kürt şair Abdurrahman Hejar Mukriyani’ye olan sevgi ve saygısını yaşatmak için bana vermiş. 1960’larda Hejar Muriyani’nin Sovyetler Birliğine bir ziyareti olmuştu. O yıllarda Azerbaycan’da Ebdurrahman Hejar’ın bir kitabı Azerice’ye çevrilerek yayımlanmıştı. Bir kaç şiirini de babam çevirmişti.
Hejarê Şamil yalnız aşk şiirleri yazmadı. Kürtçe, Rusça ve Türkçe olmak üzere 20’den fazla kitabı yayınlanmış. Azerbaycan Bakü’de gazetecilere var olan tüm servetim bu kitaplar diyor. Zaten babası Şamilê Selim’den maddi bir miras kalmamıştı.
Şamil Esgerov’un Kelbecer’deki yıkılan evinin görüntüleri 2021 Aralık ayında paylaşıldığında, küçük oğlu Hejar Krasnodar’daki bu evi inşa etmeye karar verdi. O, ‘Rusya’da ev sahibi olmak için değil, ev, toprak ve vatan kutsal kavramlar olduğu için burayı inşa ediyorum’ diyor. Ruhu şiirdi. O yüzlerce şiiri ezbere biliyordu. Kürdolog, filolog, tarihçi, gazeteci, etnograf, doğasever ve çevirmendi. Şemilê Selim Esgerov yaşayan bir ansiklopedi olarak tanınıyordu. Kürt toplumuna adanan bir hayat süren Şamil Esgerov, 20 Mayıs 2005’te, 77 yaşında Bakü’de bir mülteci olarak hayata veda etti. Rusya’da olan oğlu Hejar’in de Kelbecer’e, babasının yıkılmış mirasına dönme gibi ne bir ümidi ne de şansı var. Fakat Hejarê Şamil kararını erken verdi, kendi ana dili Kürtçede yazmaya ve kendi kültürüne hizmet etmeye başladı. 20 yıl boyunca siyasi ve diplomatik çalışmalara katıldı.
Anlaşılan, Şamil Eskerov, oğlu yetiştirmekle sınırlı kalmamış, mücadeleci runu da ona miras bırakmıştı. Hejarê Şamil kendi çalışmalarını şöyle özetliyor:
“Hiç bir zaman kendi işimi kendim seçmedim, yapacağım iş beni seçti. Farklı zamanlarda çok farklı işler yaptım. Şiir yazmakla başladım önce. Roman yazdım, gazetecilik yaptım. Şimdi de durumlar değişmiş, radyo, televizyon imkânları gelişmiş.
Kaynakça: Dr.Ayhan Tek Ekim 2015 yılında yayınlanan Doktora Tezi. ‘Osmanlı edebiyatında MEM Û ZÎN MESNEVİSİ VE YAYILIMI’ yayıncı Bilkent Üniversitesi, Ankara, Commons'ta Şamil Esgerov ile ilgili ortam dosyaları.
