Diyarbakır’ın Sur ilçesinde yer alan ve tarih boyunca üç farklı adla anılan bir kapı, hem mimarisi hem de isim değişim süreciyle dikkati çekiyor.
Bugün “Yeni Kapı” olarak bilinen bu Bizans yapısı, geçmişte Dicle ve Su Kapısı olarak anılmıştı. Adının neden değiştiği, tarihçiler ve kaynaklarca çeşitli yönleriyle açıklanıyor.
ÜÇ FARKLI İSİMLE ANILAN TARİHİ GEÇİT
Diyarbakır surlarının dört ana kapısından biri olan yapı, kentin doğusunda yer alıyor. Dicle Nehri’ne açılan yönüyle bir geçit işlevi gören kapı, halk arasında uzun süre "Dicle Kapısı" olarak anıldı.
Kapının, geçmişte nehirden kente su taşınmasında kullanıldığı dönemde ise "Su Kapısı" adıyla bilindiği ifade ediliyor.
YENİ KAPI ADI NEREDEN GELDİ?
Geçirdiği onarımlar sonrasında bu kapıya “Yeni Kapı” adı verildi. Özellikle Osmanlı döneminde yapılan büyük çaplı restorasyonlar, ismin değişmesinde etkili oldu. Kaynaklara göre bu isim, eski adların yerini alarak günümüze kadar ulaştı.
BİZANS YAPISI OLDUĞU NASIL ANLAŞILIYOR?
Basık kemerli ve tek girişli olan kapının mimari özellikleri, Bizans dönemi yapılarıyla örtüşüyor. Yapı, her ne kadar onarımlar geçirmiş olsa da orijinal plan ve işçilik özelliklerini korumaya devam ediyor.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN YENİ KAPI GÖZLEMLERİ
Ünlü seyyah Evliya Çelebi, Diyarbakır surları hakkında detaylı bilgiler verirken bu kapıdan da söz eder. Onun aktardığına göre yapı, şehrin doğu yönüne açılan önemli bir geçit konumundadır.
Evliya Çelebi, bu geçidin hem savunma hem de ticaret açısından işlevsel olduğunu belirtmiş; kapının iç ve dış tahkimatını övmüştür.
KAPININ KİTABESİ VAR MI?
Fotoğraf: Anadolu Ajansı
Araştırmalara göre, geçmişte kapı üzerinde bir kitabe bulunmaktaydı. Ancak zaman içinde bu yazı ya aşındı ya da yerinden söküldü.
Bazı kaynaklarda Osmanlı dönemine ait bir tamir kitabesinden söz edilmekte, fakat bugün kitabenin tamamı okunabilir durumda değil.
UZMANLARIN GÖRÜŞÜ NE YÖNDE?
Diyarbakır üzerine çalışan tarihçiler, Yeni Kapı’nın hem askeri hem ticari işlevleriyle önem taşıdığını ifade ediyor.
Evliya Çelebi’nin aktardıkları, kapının dönemindeki rolünü destekliyor.
Uzmanlar, isim değişiminin halk belleğiyle, kapının geçirdiği fiziksel dönüşümün ise mimari izlerle takip edilebildiğini belirtiyor.
