Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, tarihi Mısır ve Roma dönemlerine uzanan konsolosluk sistemi, zamanla yalnızca ticaretle sınırlı kalmayıp istihbarat amaçlı da kullanılmaya başlandı.
Coğrafi Keşifler ve Sanayi İnkılâbı sonrası bu sistemin, özellikle imparatorluklar açısından stratejik önem kazandığı belirtilerek, Osmanlı’nın Tanzimat sonrası döneminde bu kapsamda Diyarbakır'ın da dikkati çeken şehirlerden biri olduğu kaydediliyor.
DİYARBAKIR’DA İLK İNGİLİZ KONSOLOSU 1854’TE GÖREVE BAŞLADI
Belgelerde, Osmanlı Devleti’nde Tanzimat süreciyle birlikte yabancı konsolosluk faaliyetlerinde artış yaşandığı ifade ediliyor.
Bu çerçevede Diyarbakır’a ilk konsolosun 1954 yılında İngilizler tarafından atandığı kaydedilerek, bu tarihten sonra, bölgeye atanan konsoloslar ve seyahat amacıyla gelen İngilizler tarafından çeşitli tarihlerde kapsamlı gözlem ve değerlendirmeler yapıldığı belirtiliyor.
1854’TEN 1905’E 31 ADET KONSOLOSLUK RAPORU HAZIRLANDI
İngilizlerin, Diyarbakır’da görev yaptıkları 51 yıllık süreçte toplam 31 adet konsolosluk raporu hazırladıkları belirtilerek, bu raporların 1854, 1856, 1857, 1858, 1861, 1868, 1870-78, 1881, 1885, 1887, 1888, 1893, 1895, 1896, 1897, 1898 (2 adet), 1899 (2 adet), 1900, 1901 (2 adet), 1902 (2 adet), 1903 (2 adet), 1904 (2 adet) ve 1905 yıllarını kapsadıkları ifade ediliyor.
KAPSAMLI BİLGİLER İNGİLİZ ULUSAL ARŞİVİ’NDE SAKLANIYOR
Hazırlanan raporların yalnızca diplomatik veya ticari verilerle sınırlı kalmayıp Diyarbakır’ın ekonomik yapısından sosyal ilişkilerine, kültürel özelliklerinden nüfus bilgilerine kadar çok sayıda detayı içerdiği belirtiliyor.
Bu belgelerin, günümüzde İngiltere’de bulunan İngiliz Ulusal Arşivi’nde muhafaza edildikleri kaydediliyor.
Raporlarda yer alan bilgilerin, hem Osmanlı dönemindeki Diyarbakır’ın yapısını anlamaya hem de dönemin uluslararası ilişkilerine ışık tuttuğu ifade ediliyor.
