Tarihi belgelerde yer alan bilgilere göre, Cumhuriyet’in ilanından sonra hızla gelişen eğitim faaliyetleri kapsamında, 1933 yılında Diyarbakır şehir merkezinde dört ilkokul bulunuyordu.
Bunlar Gazi, İsmet Paşa, Cumhuriyet ve Ziya Gökalp ilkokullarıydı. Bu okullar, sadece eğitimle değil, şehirdeki sosyal yaşamla da bütünleşmiş önemli kurumlar arasında yer alıyordu.
Bu okullar arasında yer alan İsmet Paşa İlkokulu'nun, zaman içinde halk arasında “Trahom Okulu” olarak anılmaya başlandığı belirtilerek, bu durumun nedeninin, okulun bir dönem trahom hastalığına yakalanan öğrenciler için eğitim kurumu olarak kullanılması olduğu belirtiliyor.
Özellikle 1925 yılında Mardinkapı semtinde, eski Duyun-u Umumiye binasında hizmete açılan okulun, bu özelliği nedeniyle halkın hafızasında “Trahom Okulu” olarak yer ettiği biliniyor.
TARİHİ OKULLAR VE EĞİTİMİN GELİŞİMİ
Gazi İlkokulu'nun da 1883 yılında Askeri Rüşdiye Mektebi adıyla Melik Ahmet Caddesi üzerinde açıldığı ifade edilerek, 1915’te Numune Mektebi adını akldığı ve Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Gazi İlkokulu adı verildiği kaydediliyor.
Cumhuriyet İlkokulu'nun da 1926’da eğitime başladığı artan öğrenci sayısıyla birlikte 1950 yılında ikili öğretime geçildiği ve 1956’da yeni bir binaya taşındığı belirtilirken, Ziya Gökalp İlkokulu'nun da Cumhuriyet’ten önce kız mektebi olarak hizmet verdiği ve, 1928 yılında bugünkü ismini aldığı bildiriliyor.
1933 yılı itibarıyla bu dört okulda toplam 1.051 öğrenci eğitim görmekteydi. Bunların 730’u erkek, 321’i kız öğrenciydi. Eğitim kadrosu ise yirmi sekiz öğretmenden oluşuyordu; bunların yirmi ikisi erkek, altısı kadındı.
YENİ OKULLARLA ARTIŞ SÜRDÜ
Belgelerde, 1934 yılında Suriçi’nde Süleyman Nazif İlkokulu'nun açıldığı, okulun adını Diyarbakırlı şair Süleyman Nazif’ten aldığı ifade edilirken, 1939’da ise Yenişehir’de beş dershaneli, modern bir ilkokul inşa edildiği ve Diyarbakır şehir merkezindeki ilkokul sayısının 6'ya ulaştığı bildiriliyor.
SÜRYANİ CEMAATİNE AİT OKUL DA MEVCUTTU
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Diyarbakır’da yaşayan Hristiyan nüfusun varlığının da eğitim hayatına yansıdığı belirtilen tarihi kaynaklarda, 1926-1927 ders yılında Süryani Kadim Mektebi adıyla hizmet veren bir cemaat okulu bulunduğu ifade ediliyor.
Karma eğitim veren okulda 55 erkek ve 45 kız öğrenci olmak üzere toplam 100 öğrencinin eğitim gördüğü, ancak okulun ikinci kademesinde öğrenci bulunmadığı, öğretmen kadrosunun ise üç erkek ve iki kadından oluştuğu kayıtlarda geçiyor.
Bu öğretmenlerden ikisinin Müslüman, ikisinin Protestan ve birinin de Ortodoks olduğu kaydediliyor. Ancak okulun, 1928 itibarıyla Maarif kayıtlarında yer almadığı ve faaliyetini sürdüremediği belirtiliyor.