Diyarbakır'da yüzyıllardır aranan yapının izi şiirlerde bulundu
Yaklaşık 1500 yıldır yeri kesin olarak belirlenemeyen Mor İstefanos Kilisesi'nin hikâyesi, Süryani şair Mor Yakub'un kaleme aldığı 12 vezinli şiirlerde yaşamaya devam ediyor.
Diyarbakır surlarının içinde, tarihin en sert dönemeçlerinden birine tanıklık eden ama bugün haritadan tamamen silinen bir mabedin izi sürülüyor.
İşgalle gelen ani bir dönüşüm, küle dönen sunaklar ve ünlü bir şairin 12 vezinle kaleme aldığı tarihi ağıtlar... Kent hafızasının bu sarsıcı kesiti, araştırmacılar için hala yanıtlanmamış sorular barındırıyor.
KUTSAL KASEDEN ATEŞ TAPINAĞINA
Tarihi kaynaklara göre, Milattan Sonra 4. yüzyılın ortalarında, Hristiyanlığın bölgedeki kökleşme döneminde Diyarbakır’da inşa edilen Mor İstefanos Kilisesi, kentin inanç haritasının en eski merkezlerinden biriydi.
Dönemin mimari ve dini yapısında Süryani cemaati için merkezi bir konuma sahip olan bu yapı, kentin kaderini değiştiren büyük bir askeri kuşatmayla sarsıldı.
503 YILINDAKİ DÖNÜŞÜM: YIKIM VE KÜLLER
Tarih sayfaları Milattan Sonra 503 yılını gösterdiğinde, Sasanilerin (Persler) Kralı Kubad, ordularıyla Diyarbakır surlarını aşarak kenti kontrolü altına aldı.
Kentteki mevcut sosyo-dini yapıyı kendi inanç dinamikleriyle değiştirmek isteyen Sasani idaresinin, ilk sarsıcı adımı Mor İstefanos Kilisesi üzerinde attığı kaydediliyor.
Sasanilerin, bu kadim yapıyı tamamen ortadan kaldırmak yerine, kendi resmi inançlarına uygun bir ''ateşgede'' (ateşe tapanların mabedi) haline getirdiği ifade edilerek, kilisenin içinde artık Süryani litürjisinin duaları değil, Zerdüşt geleneğinin kutsal ateşinin yükselmeye başladığı kaynaklarda yer alıyor.
Erken Roma Bizans Dönemi Sasani İşgali (MS 503) Kayıp Dönem
┌───────────────────────────┐ ┌───────────────────────────┐ ┌───────────────────────────┐
│ Mor İstefanos Kilisesi │ ──> │ Mabedin "Ateşgede" │ ──> │ Yeri ve Yıkılış Tarihi │
│ (4. Yüzyıl İnanç Merkezi) │ │ Halini Alması │ │ Bilinmeyen Yapısal Süreç │
└───────────────────────────┘ └───────────────────────────┘
12 VEZİNLİ ŞİİRLERDE SAKLANAN MATEM
Bu radikal dönüşümün, o dönem Süryani dünyasında derin bir kırılmaya ve toplumsal yasa yol açtığı belirtilerek, dönemin en etkili Süryani şairi, teoloğu ve entelektüellerinden biri olan Suruçlu Mor Yakub'un, kilisenin bir ateş tapınağına dönüştürülmesini hafızaya kazımak adına harekete geçtiği anlatılıyor.
Mor Yakub'un, Diyarbakır’ın yaşadığı bu inanç travmasını ve Mor İstefanos Kilisesi’nin uğradığı dönüşümü anlatmak için 12 vezinli ölçüyle edebi değeri yüksek, matem dolu şiirler kaleme aldığı kaydediliyor.
Arşivlerde ve el yazması metinlerde yer alan bu manzum eserler, taşların sessizliğe gömüldüğü o dönemde kentin somut çığlığı ve en net tarihi vesikası oldu.
MOR İSTEFANOS BUGÜN NEREDE ?
Diyarbakır kent tarihinin kronolojik boşluklarından biri de tam bu noktada başlıyor.
Şiirlere ve kadim yıllıklara konu olan bu büyük kilisenin, Sasanilerden sonraki yüzyıllarda ne zaman tamamen yıkıldığı, başka bir yapının inşasında malzeme olarak kullanılıp kullanılmadığı ya da tam olarak Sur içinde hangi koordinatta yükseldiği bugün hala net olarak tespit edilebilmiş değil.
Tarihçiler ve arkeologlar, kadim kentin yapı stokunun altındaki katmanlarda ve eski vakıf kayıtlarında Mor İstefanos’un kayıp temellerine dair somut bir iz bulabilmek için araştırmalarını sürdürüyor.
