Tarihi arşiv belgelerinde yer alan bilgilere göre, yaklaşık 160 yıl önce, Osmanlı Devleti tarafından bugünkü Bulgaristan topraklarından yaklaşık 2 bin kilometre uzaklıktaki Diyarbakır'a sürgün edilen Bulgarlar, kentin tarihinde önemli bir ilke imza attı.
Yanlarında yalnızca eşyalarını ve umutlarını değil, bildikleri zanaatları da getiren sürgünler, Diyarbakır'ı ilk kez faytonla tanıştırarak ulaşım tarihinde yeni bir sayfa açtı.
DİYARBAKIR'IN İLK FAYTONLARI BÖYLE YAPILDI
Osmanlı Devleti'ne karşı yürüttükleri bağımsızlık faaliyetleri nedeniyle 1862 yılında Diyarbakır'a gönderilen Bulgar sürgünleri arasında araba yapımını bilen ustalar da bulunuyordu.
1869 yılında bu ustaların varlığı dönemin Diyarbakır Valisi Kurt İsmail Paşa'nın dikkatini çekti. Bunun üzerine gerekli malzemeler temin edildi ve Bulgar ustaların elinde Diyarbakır'ın ilk üstü kapalı atlı arabaları, yani ilk faytonları üretildi.
Bu gelişme, dönemin Diyarbakır'ı için adeta bir devrim niteliği taşıyordu. Kent halkı daha önce hiç görmediği bu ulaşım aracını büyük bir merakla izledi.
HALKIN ŞAŞKINLIĞI HATIRALARDA YER ALDI
Bulgar sürgünleri yıllar sonra kaleme aldıkları anılarında, Diyarbakırlıların ilk kez atların bir arabaya koşulduğunu gördüklerindeki şaşkınlığı da anlattı.
Anılarında, ''Atların arabaya koşulduğunu ilk kez görenler etrafımızda toplanıp büyük bir şaşkınlıkla bizi izlediler'' ifadelerine yer veren sürgünler, yaşanan ilgiyi unutamadıklarını aktardı.
Kent sakinleri için alışılmış ulaşım yöntemlerinin dışında olan faytonlar, kısa sürede Diyarbakır'ın en dikkati çeken yeniliklerinden biri haline geldi.
İLK GÜZERGÂH DAĞKAPI İLE VALİLİK ARASINDA OLDU
Yapımı tamamlanan ilk faytonlar, Dağkapı ile Valilik binası arasında görev yapmaya başladı.
Özellikle kamu görevlilerinin ulaşımında kullanılan bu araçlar, kısa sürede büyük ilgi gördü.
Artan ihtiyaçla birlikte faytonculuk kentte yeni bir meslek dalına dönüştü.
Bulgar ustalar hem fayton üretiminde hem de bu mesleğin gelişmesinde öncü rol üstlendi.
DİYARBAKIR'IN İLK TOPLU ULAŞIM DENEMELERİ
Faytonların sağladığı başarı, şehir içi ulaşımın ötesine de taşındı. 1873 yılında Diyarbakır-Harput ve Diyarbakır-Mardin güzergâhlarında bölgesel yolcu taşımacılığı için yeni arabalar üretildi.
Ancak dönemin yol şartlarının elverişsiz olması nedeniyle bu girişimler uzun ömürlü olamadı. Bozuk yollar ve ulaşım altyapısındaki yetersizlikler, faytonların şehirler arası taşımacılıkta yaygınlaşmasını engelledi.
Buna rağmen Diyarbakır'da başlayan bu girişim, kentin ulaşım tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak kayıtlara geçti.
DİYARBAKIR'IN MODERNLEŞME SERÜVENİNDE ÖNEMLİ BİR ADIM
Bulgar sürgünlerinin Diyarbakır'a kazandırdığı ilk faytonların, sadece yeni bir ulaşım aracı olmanın ötesinde, kentin modernleşme sürecinin simgelerinden biri olduğu belirtiliyor.
Bugün motorlu araçların ve toplu taşıma sistemlerinin gölgesinde kalan faytonlar, bir zamanlar Diyarbakır'ın en büyük yeniliklerinden biri olarak görülüyordu.
Yaklaşık iki bin kilometre uzaklıktan gelen Bulgar ustaların bilgi ve emeğiyle başlayan bu değişim, kentin ulaşım tarihine unutulmayacak bir iz bıraktı.
Aradan geçen yaklaşık bir buçuk asra rağmen, Diyarbakır'ın ilk faytonlarının hikâyesi kentin geçmişine ışık tutan en dikkati çekici tarihi olaylardan biri olmayı sürdürüyor.
