Tarihi arşiv kayıtlarına göre, Osmanlı İmparatorluğu’nda modern anlamda ilk kapsamlı nüfus sayımı 1830’da başlayıp 1831’de tamamlandı. Ancak Diyarbakır bu sayıma dahil edilmedi. Üstelik yalnızca Diyarbakır değil, imparatorluğun genelinde kadınlar da tamamen sayım dışı bırakıldı.
Belgelerde yer alan detaylar, bu ilk sayımın asıl amacının nüfusu değil, asker potansiyelini belirlemek olduğunu ortaya koyuyor.
DİYARBAKIR NEDEN SAYILMADI?
Sultan II. Mahmud’un reform sürecinin parçası olarak başlatılan nüfus sayımı, devletin askerî ve idarî yapılanmasını modernleştirme çabasının bir parçası olarak değerlendiriliyor. Ancak 1831’de Hicaz’da başlayan kolera salgınının yayılması, bazı bölgelerde sayıma ara verilmesine neden oldu. Salgının etkisiyle Diyarbakır da sayım dışında bırakılan şehirlerden biri oldu.
KADINLAR NEDEN SAYIM DIŞI BIRAKILDI?
1831 nüfus sayımı yalnızca erkekleri kapsıyordu. Kadınlar Osmanlı genelinde kayıt altına alınmadı.
Araştırmalar, bu tercihin sayımın temel amacının askerî yapıya insan gücü temin etmek olduğunu gösterdiğini ortaya koyuyor.
Nüfus kayıt defterlerinde erkeklerin fiziki durumları ayrıntılı şekilde yer alırken, kadınlarla ilgili hiçbir bilgiye yer verilmedi.
SAYIMIN ASKERİ AMAÇLI OLDUĞU BELGELERE YANSIDI
Sayım defterlerinde erkekler;
– “matluba muvafık” (askerliğe uygun),
– “matluba gayrı muvafık” (askerliğe uygun değil),
– “sabi” (çocuk),
– “ihtiyar” (yaşlı),
– “sakat” veya “çalışamaz”,
– “ter bıyıklı”, “bıyıklı”, “ak ve kır sakallı” gibi fiziksel ve yaşa dayalı tanımlamalarla sınıflandırıldı. Bu durum, sayımın esas amacının vergi ya da sosyal hizmet değil, orduya insan gücü tespiti olduğunu gösteriyor.
KADINLAR ANCAK 50 YIL SONRA SAYILDI
Kadınların erkeklerle birlikte nüfus kaydına alınması ancak 1881 yılında başladı. 1889’a kadar süren bu sayım süreci, 1868’de kurulan Şura-yı Devlet (Danıştay) denetiminde yürütüldü.
Bu dönemde bireyler doğrudan görüşmelerle kayıt altına alındı ve sayım sonrası nüfus cüzdanları dağıtılmaya başlandı. Ayrıca doğum, ölüm, evlilik, göç gibi olayların takibi için düzenli kayıt sistemi devreye girdi.