Diyarbakır’daki beşeri durum. 1879 ve 1880 yılında hazırlanan vilâyet nizamı teftiş komisyonunun raporunda Diyarbakır’ın beşerî durumu şöyle tasvir edilmektedir:
“Şehir on bin altı yüz elli kadar nüfusu barındırmakta olup, bunun beş on bin kadarı Müslüman, kalanı Keldani, Süryani, Yahudi, Ermeni, Rum Protestan ve Ermeni Katoliği’dir… Bu vilâyette bunların dışında Yakubi, İbrahimi, Yezidi, Arap, Kürtzade vb. milletler de olup çeşitli mezheplerdendir…
Bu ifadelerde geçen bir kısım gurupların resmî bir statü taşımadıkları ve bu statüye göre muamele görmemişlerdir…. Hatta Diyarbakır için orijinal olan bir husus da buradaki pek çok Hıristiyan veya diğer Gayrimüslim zümrenin Ermeni zümresine dahil edilmesidir…. Onlar da Osmanlı Devletinde uygulanan millet sistemi çerçevesinde elde ettikleri hakkı ermeni cemaati vasıtasıyla kullanmışlardır…
16. Yüzyılda Diyarbakır ve İlçelerinin Dini Yapısı;
Şehir Müslüman Hıristiyan Ermeni
|
Çermik |
3124 |
- |
586 |
|
|
Çüngüş |
2523 |
141 |
593 |
|
|
Diyarbekir |
413602 |
157343 |
- |
- |
|
Diyarbakır (Amid) |
101176 |
19177 |
3266 |
- |
|
Kulp |
2097 |
1655 |
180 |
- |
|
Ergani |
4933 |
- |
1972 |
- |
Diyarbakır’ın Osmanlı hâkimiyetine girişini müteakip yapılan 1518 tarihli ilk tahriri ile daha sonraki 1540 tarihli tahrire göre genel nüfusu şöyledir:
|
Dinî guruplar : |
1518 Tahrir |
1540 Tahriri |
|
Müslüman |
7118 |
7776 |
|
Hıristiyan |
5988 |
10450 |
|
Yahudi |
157 |
- |
|
YEKÛN |
13260 |
18226 |
Şehir nüfusunda, değişik tarihlerde verilen rakamlara göre, görülen değişimin seyrini takip etmek mümkündür:
|
YILLAR |
NÜFUS |
|
1518 |
12000-1326013 |
|
1540 |
1700014 |
|
1564 |
2300015 |
|
1571-1580 |
2858516 |
|
1630 |
20000’den fazla |
|
1766 |
1600018 |
|
1804 |
5000019 |
|
1815 |
5000020 |
|
1816 |
5600021 |
|
1870 |
2132222 |
|
1873 |
12000 (Burada kadın nüfusun verilmediği anlaşılıyor.) |
|
1875-1886 |
4000024 |
|
1880 |
1065025 |
|
1881 |
4000026 |
|
1882 |
10655 (Kadın nüfus verilmemiş)27 |
|
1890 |
3000028 |
|
1891 |
6611729 |
Yukarıda verilen rakamlar incelendiğinde yabancı seyyahların bildirdiklerinin daha yüksek olduğu görülüyor. Salnamelerde görülen yüksek rakamlar ise Nefs-i Diyarbakır ve Nevâhisi (şehir merkezi ve nahiyeler)’nin birlikte verilmesinden kaynaklanıyor. Ayrıca salnamelerin bir kısmında sadece erkek nüfus verildiğinden düşük görülüyor….
(1286/1869-1870)’de “Dahil-i Vilâyette bulunan Milel-i Hıristiyaniye Rüesa-yı Ruhaniyesi” başlığı altında verilen zümreler ve reislerinin veriliş sırası muhtemelen büyüklük sırasını da göstermektedir…
Ermeni: Diyarbekir’de Piskopos Agop Efendi
Ermeni Katoliği: Diyarbekir’de Agop Bahtiyarân Efendi
Süryani: Diyarbekir’de Süryani Patriği Yakob Efendi
Keldani: Diyarbekir’de Serpiskopos Bedros Efendi
Rum Katoliği: Diyarbekir’de Papas Efendi
Bu veriliş sırası şehirdeki gayrimüslim zümre içinde en kalabalık olanının Ermeniler olduğunu gösteriyor…
DEVAM EDECEK
