Diyarbakır denince akla gelen ilk yerlerden biri olan, şehrin hem nefesi hem de mutfağı sayılan tarihi bahçeler, bugünlerde doğasıyla değil, ismiyle gündemde.
Birçok kişinin sadece bir isim olarak geçtiği bu yerin kökeni, bölgenin çok kültürlü geçmişine ışık tutuyor. Peki, dillerden düşmeyen bu adın sırrı ne?
Tarihçiler ve dilbilimciler, bölgenin gıda deposu olan bu bahçelerin isminin kökenini araştırdı. Elde edilen veriler, ismin sanıldığı gibi modern dillerden değil, bu coğrafyanın en eski dillerinden biri olan Süryaniceye (Aramice) dayandığını kanıtlıyor.
Uzmanlara göre; Süryanicede ''bahçe, ekili alan, tarım yapılan yer'' anlamına gelen ''Hawşel'' sözcüğü, binlerce yıllık süreçte halkın dilinde yoğrularak bugünkü halini aldı.
Bu durum, bölgedeki Süryani kültürünün yer adlarında bıraktığı kalıcı izlerin en büyük kanıtı sayılıyor.
İSİM DEĞİŞTİ, AMA ANLAM HEP AYNI KALDI
Bazı araştırmacılar ise bu ismin Kürtçe telaffuzla birleşerek son formuna kavuştuğunu vurguluyor.
Roma İmparatorluğu'ndan Osmanlı’ya kadar onlarca medeniyet gelip geçmesine rağmen, bu bahçelerin isminin ve tarımsal kimliğinin korunmasının dikkati çekici olduğu vurgulanıyor.
Bölge halkı için bu isim; sadece bir yerin adı değil, huzur, bereket ve süreklilik anlamına geliyor.
2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girerek tüm dünyaya adını duyuran bu tarihi alan, ismindeki gizemle birlikte Diyarbakır’ın tarihsel belleğindeki yerini korumaya devam ediyor.
HEVSEL’İN DİĞER İSİMLERİ
Hevsel Bahçeleri’nin ismi sadece bugünkü telaffuzuyla sınırlı değil.
Mezopotamya’nın kalbinde yer alan bu devasa vadi, binlerce yıl boyunca farklı imparatorlukların kayıtlarına farklı adlarla kazındı.
İşte o isimlerden bazıları:
ASUR YAZITLARINDAKİ ADI
Bölgedeki arkeolojik kazılarda elde edilen Asur tabletlerinde, bu alanın Dicle’nin sunduğu sınırsız su ve verim nedeniyle ''Bereketli Vadi'' ya da kralların meyve ihtiyacını karşılayan ''Kraliyet Bahçeleri'' olarak anıldığı görülüyor.
HELENİSTİK DÖNEM VE PARADEISOS
Antik Yunan ve Roma etkisi altındaki dönemlerde, bu tür korunaklı ve bereketli bahçeler için kullanılan ve kökeni Farsçaya dayanan "Paradeisos" (cennet bahçesi) terimi, bölgeyi tanımlayan kayıtlarda karşımıza çıkıyor.
ARTUKLU VE SELÇUKLU KAYITLARINDAKİ ADI
İslamiyet sonrası dönemde ise bazı vakfiyelerde ve yerel kayıtlarda bu bölgeye, güzellik ve iyilik anlamına gelen "Hüsna" ya da doğrudan "Bâğ-ı İrem" (İrem Bağları) yakıştırması yapıldığı biliniyor.
Uzmanlar, bu isim çeşitliliğinin Hevsel’in sadece bir yer adı değil, insanlık tarihi boyunca paylaşılamayan bir "yeryüzü cenneti" olarak görüldüğünün kanıtı olduğunu vurguluyor.
