Tarih boyunca onlarca medeniyete ev sahipliği yapan Diyarbakır, Ortadoğu’nun felsefe, bilim ve eğitim merkeziydi.
Binlerce nadide eserin bulunduğu kütüphaneleri barındıran Süryani manastırlarının tam olarak nerede kuruldukları eski arşiv belgeleriyle belirlendi. Ancak bugün o koordinatlara gidildiğinde yerlerinde yeller esiyor.
İşte Diyarbakır'ın yanı başında yerleri net olarak bilinen ama bugün tamamen sırra kadem basan o 5 Süryani Manastırı:
''Urfalılar Manastırı: Şehrin hemen güneyinde, bugünkü Gazi Köşkü’nün sadece 300 metre güneyindeki tepenin yamacında kurulmuştu.
Yeri bu kadar net bilinmesine rağmen günümüze hiçbir fiziki kalıntısı ulaşmadı. Ancak o bölgedeki kayaların üzerinde kazılı olan Süryanice bir yazıtta manastırın olduğu belirtiliyor.
Mar İliya (Kankırt) Manastırı: Diyarbakır merkeze sadece 8 kilometre uzaklıkta, eski adı Kankırt olan bölgede, Çarıklı (Çanakçı) Köyü ile geniş bir tepenin arasında kurulmuştu.
Halk arasında ''Karakilise'' olarak bilinirdi. 1124 yılında Antakya’yı terk etmek zorunda kalan Patrik IV. Athanasiyos buraya yerleşmişti.
Dönemin en zengin kütüphanesine sahip olan, dünyanın dört bir yanından öğrencilerin akın ettiği bu dev eğitim yuvası, 1900'lerin başında cemaat bölgeden çekilince sahipsiz kaldı ve tamamen yok oldu.
Zuknin Manastırı: Diyarbakır yakınlarında ve tam Dicle Nehri kenarında bulunduğu tarihi kayıtlarda sabittir. 4. yüzyılda inşa edilen Zuknin Manastırı, zamanının en önemli felsefe, bilim ve kilise edebiyatı merkezlerinden biriydi.
Bizans’ın baskısından kaçan aydınların sığındığı, hatta bir dönem Süryani Patrikliği'nin ikametgahı olan bu devasa kompleksten geriye bugün ne yazık ki tek bir basamak bile kalmadı.
Mor Yuhanna Durtoye Manastırı: Diyarbakır'ın hemen yakınlarında münzevi yaşamı seçen Yuhanna tarafından tam 1517 yıl önce (M.S. 509'da) kuruldu.
Efesli Yuhanna ile birlikte dönemin en önemli dini liderlerini yetiştiren bu manastır hakkında, M.S. 600 yılından sonraki tarihi kayıtlarda hiçbir bilgiye rastlanmıyor.
Yeri kentin yakın hafızasında olsa da kendisi sırlarıyla birlikte tarihe gömüldü.
Mor Kuryakos Manastırı: Diyarbakır’ın kuzeydoğusunda, Zarcal köyü yakınlarında kurulmuştu.
Diğer manastırlar erken dönemlerde yıkılırken, Mor Kuryakos 15. yüzyıldan 20. yüzyılın sonlarına kadar bölgenin metropolitlik (idari ve dini yönetim) merkezi olarak çok uzun süre ayakta kalmayı başarmıştı. Ancak o da zamana ve bakımsızlığa yenik düştü.''
