Çermik Hamamı, Diyarbakır’ın termal turizm merkezlerinden biri olarak hem mimarisiyle hem de etrafında anlatılan efsanelerle dikkati çekiyor.
Yapıya dair elimizde herhangi bir kitabe bulunmamasına rağmen, halk arasında dilden dile aktarılan öyküler ve mimari benzerlikler sayesinde geçmişine dair güçlü ipuçları edinilebiliyor.
HAMAMIN KURULUŞUNA DAİR EFSANE
Rivayete göre, Güneydoğu Anadolu’da hüküm süren Acem Kralı’nın kızı Melike Belkıs, bir hastalığa yakalanır ve vücudunda kötü kokulu yaralar çıkar.
Zamanın hekimleri hastalığına çare bulamaz. Saraya alınmayan Melike, muhafızları eşliğinde ormana bırakılır.
Ormanda gezerken sıcak bir su kaynağına rastlayan Melike, yorgunluğunu gidermek için ayaklarını suya sokar ve yaralarının iyileştiğini fark eder.
Suya tamamen girdikten sonra sağlığına kavuşur. Bu gelişme saraya ulaştığında, kral söz konusu su kaynağının bulunduğu yere bir hamam yaptırır.
Bu yapı, bugünkü Büyük Paşa Hamamı olarak bilinen Çermik Kaplıcası’nın ilk hali olabilir.
TARİHSEL KAYNAKLARDA ÇERMİK SUYU
Sıcak su kaynağının çok eskiden beri var olduğu, bir dönem kuruduğu ve Yukarı Dicle-Fırat havzasının en iyi yerli kaynağı olduğu, Süryani rahip Mar-Yeşuva tarafından kaleme alınan Vâkâyiname adlı eserde de geçmektedir.
Bu ifade, Çermik suyunun İslamiyet öncesine dayandığını destekleyen tarihi bir veri olarak değerlendirilmektedir.
OSMANLI DÖNEMİNDE KAPLICA GELENEĞİ VE ÇERMİK
19. yüzyıl, Avrupa’da balneoloji biliminin yükselişe geçtiği bir dönemdir. Aynı yüzyılda Osmanlı da batılılaşma etkisiyle kaplıca mimarisinde gelişmeler yaşamış, hamam yapılarında yeni mekanlar eklenmiştir.
Bursa’daki bazı kaplıcalara eklenen büyük soyunma alanları ve banyolar buna örnektir.
Çermik Hamamı da ilk inşa edildiğinde tekli hamam tipolojisine uygun şekilde yapılmış, zamanla kadınlar bölümü de eklenmiştir. Günümüzde hamam, kadın ve erkeklere ait iki ayrı bölümden oluşmaktadır.
BURSA KAPLICALARIYLA BENZERLİK
Hamamın erkekler bölümü, sekiz köşeli sıcaklık alanıyla yıldızvari plan tipine sahiptir.
Bu plan tipiyle, Bursa Eskişehir Kaplıcası (Armutlu), Bursa Yeni Kaplıca ve Hüsnügüzel Kaplıcası gibi diğer tarihi yapılarla benzerlik göstermektedir.
Ayrıca Çermik’te bulunan Saray Hamamı ile yapı malzemeleri bakımından ortak yönleri de bulunmaktadır.
Bu plan şeması Anadolu’da 15. ve 16. yüzyıllarda inşa edilen pek çok hamamda da görülmektedir.
Diyarbakır Çardaklı Hamamı, Ereğli Eski Hamam, Haseki Sultan Hamamı ve Mimar Sinan’ın Ayasofya Hamamı bu mimari örnekler arasında yer alır.
YETERSİZ ONARIMLAR VE TURİZM BASKISI
Çermik Hamamı'nın, zaman içinde gördüğü onarımlar sırasında özgün mimarisini büyük ölçüde kaybettiği belirtiliyor.
Onarımların, yapının tarihi yapısına uygun olarak değil, kullanım ihtiyacına göre gerçekleştirildiği ifade edilerek, bu durumun yapının otantik kimliğini zedelediği kaydediliyor.
Günümüzde kaplıca çevresine birçok lüks otel ve pansiyon yapılmaya başlanmıştır.
Termal turizme hizmet eden bu yapılaşma, alanın tarihi dokusunu tehdit etme potansiyeli taşımaktadır.
