Osmanlı arşivlerinden elde edilen tahrir defterleri, Diyarbakır’da 16. ve 17. yüzyıllarda faaliyet gösteren yüzlerce meslek erbabını kayıt altına almış. Bu mesleklerin birçoğu günümüzde ya tamamen yok olmuş ya da isimleri unutulmuş.
HER KÖŞEDE BİR USTASI VARDI
Bugün kulağa yabancı gelen kefşger (ayakkabıcı), habbaz (ekmekçi/fırıncı), çulcu (kumaş dokuyucusu), nuhhas (bakırcı) gibi meslekler, Osmanlı Diyarbakır’ında günlük yaşamın vazgeçilmez parçalarıydı.
Şehirde hem Müslüman hem de gayrimüslim esnafların aynı mesleklerde çalıştığı görülürken, bazı iş kollarında Müslümanlar, bazılarında ise gayrimüslimler çoğunluktaydı.
MÜSLÜMANLARIN YOĞUN OLDUĞU MESLEKLER
1568 yılına ait verilere göre:
Allaf (kasap yardımcısı): 22 Müslüman, 21 gayrimüslim
Bakkal: 101 Müslüman, 64 gayrimüslim
Bazergan (tüccar): 30 Müslüman, 23 gayrimüslim
Dellal (tellal): 119 Müslüman, 26 gayrimüslim
Ehl-i Suk (pazarcı): 36 Müslüman, 9 gayrimüslim
Bu meslek grupları, şehir ekonomisinin temel yapı taşlarıydı ve özellikle ticaret ve dağıtım alanlarında Müslüman esnaflar daha baskın görünmekteydi.
GAYRİMÜSLİMLERİN ÖNDE OLDUĞU ZANAATLER
Bazı zanaat dallarında ise gayrimüslimler çoğunluktaydı.
Debbağ (derici): 10 Müslüman, 35 gayrimüslim
Sengtraş (taş ustası): 1 Müslüman, 40 gayrimüslim
Kefşger: (ayakkabıcı) 50 Müslüman, 258 gayrimüslim
Zerger (kuyumcu): 10 Müslüman, 60 gayrimüslim
Özellikle el işçiliği ve sanata dayalı mesleklerde gayrimüslim nüfus önemli bir yer tutuyordu.
KÖYLERDE DE MESLEK UZMANLAŞMASI VARDI
Sadece şehir merkezinde değil, köylerde de esnaf gruplarının varlığı dikkati çekicidir.
Ali Pınarı Köyü’nde bulunan bazı meslekler:
113 Çulcu
11 Kassari (kumaş tüccarı)
6 Boyacı
9 Katırcı (yük taşıyıcısı)
11 Çerçi (gezici satıcı)
3 Haddad (demirci)
2 Nuhhas (bakırcı)
7 Habbaz (ekmekçi/fırın)
Ayrıca 1’er kişi: Babuccu, Berber, Debbağ, Hallac (pamuk tarayıcı), Semerci, Mıhçı (çivici), Mumcu, Kalcı (kireççi)
Kıtırbil Köyü’nde tespit edilen meslekler:
14 Çulcu
20 Debbağ
7 Tenekeci
2 Kasap
3 Bazari (küçük satıcı)
3 Çerçi
2 Hayyat (terzi)
1 Bostancı (bahçıvan)
TARIM DA ÖNEMLİ BİR GEÇİM KAYNAĞIYDI
1691 kayıtlarına göre, şehirde 83 rençper (çiftçi) bulunuyordu. Bu, zanaat ve hizmet sektörünün yanı sıra tarımın da şehir hayatında önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir.
Osmanlı’nın Diyarbakır’daki bu meslek mozaiği, şehrin sosyal ve ekonomik yapısının çok kültürlü ve çok yönlü olduğunu kanıtlamaktadır.
Günümüzde adı bile bilinmeyen bu meslekler, geçmişin sessiz tanıkları olarak arşivlerde yaşamaya devam ediyor.
