Mezopotamya'nın kuzey ucunda yer alan Diyarbakır, binlerce yıllık tarihi boyunca birçok farklı medeniyetin yönetimine girdi.
Bazıları bu topraklarda yüzyıllar boyunca hüküm sürerken, bazıları kısa süreli izler bırakarak tarihe karıştı.
Arkeolojik veriler ve yazılı belgeler doğrultusunda Diyarbakır’da hüküm süren medeniyetlerin süreleri hesaplandı ve en uzun kalandan en kısa süreli olana kadar sıralandı.
DİYARBAKIR’DA EN UZUN SÜRE HÜKÜM SÜREN MEDENİYETLER
''Hurri-Mitanni (M.Ö. 3000 – M.Ö. 1260) → Yaklaşık 1740 yıl. (İçkale’nin yapımı bu döneme tarihleniyor.)
Persler, Büyük İskender, Partlar, Sasaniler (M.Ö. 550 – M.S. 69) → Yaklaşık 619 yıl. (Aralıklı dönemlerle farklı Pers kökenli yönetimler egemenlik kurdu.)
Asurlar (M.Ö. 1260 – M.Ö. 653) → 607 yıl. (Eğil Kalesi gibi yapılar inşa edildi.)
Romalılar (M.Ö. 69 – M.S. 395) → 464 yıl. (Diyarbakır surlarının önemli bölümü bu dönemde inşa edildi.)
Osmanlılar (1515 – 1923) → 408 yıl (En uzun süreli İslamî yönetim oldu.)
Bizanslılar (395 – 639) → 244 yıl (Roma mirasını devralarak bölgeye hâkim oldular.)
Artukoğulları (1232 – 1401) → 169 yıl (Müslüman Türk beyliği olarak uzun süre yönetimde kaldı.)
Abbasiler – Hamdaniler (750 – 869) → 119 yıl (İslamî ilim ve kültürün etkili olduğu bir dönemdi.)
Mervaniler (984 – 1085) → 101 yıl. (Yerel Müslüman yönetim olarak bölgede hâkimiyet sağladı.)
Müslüman Araplar – Emeviler (639 – 750) → 111 yıl. (İslam’ın Diyarbakır’a gelişi bu döneme denk gelir.)
Selçuklular – İnaloğulları – Nisanoğulları (1085 – 1183) → 98 yıl. (Türk-İslam etkisinin yoğunlaştığı dönemdir.)
Eyyübiler – Anadolu Selçukluları – Timur (1183 – 1231) → 48 yıl. (Arka arkaya gelen hâkimiyet değişimleriyle kısa sürede yönetenler değişti.)
Urartu – İskitler – Medler (M.Ö. 775 – M.Ö. 736) → 39 yıl. (Bölgesel hâkimiyet kurmuş kısa süreli yönetimler.)
Şah İsmail – Safevîler (1507 – 1515) → 8 yıl. (Osmanlı öncesi kısa süreli Şii yönetim.)
İLK YERLEŞİMLERİN TARİHİ
Bismil – Körtiktepe (M.Ö. 10.400): Neolitik yaşam izleri tespit edilmiştir.
Ergani – Çayönü (M.Ö. 8.000): Anadolu’da tarıma dayalı ilk yerleşimlerden biri kabul edilir.
YENİ ASUR DÖNEMİ KENTLERİ
Asur yazılı kaynaklarına göre, Diyarbakır ve çevresinde Tushan ve Amedi adlı iki eyalet merkezi bulunuyordu.
Tushan: Bismil Üçtepe yakınlarında, Dicle kıyısında kuruldu.
Sinabu: Üçtepe ile Diyarbakır arasındaki Murattası (Pornak) bölgesinde yer aldı.
Damdammusa: Tur Abdin’in kuzeyinde, II. Assurnasirpal öncesi dönemde kuruldu.
Bu şehirler Asur İmparatorluğu’nun sınır kontrolü ve yerel yönetim merkezleri olarak inşa edildi.
BİLGİSEL DEVAMLILIK
Diyarbakır’daki bu medeniyet sıralaması, bölgenin nasıl farklı kültürlerin merkezi olduğunu gözler önüne seriyor.
Binlerce yıl boyunca çeşitli devletler bu coğrafyada iz bıraktı; kentlerin yapıları, inanç sistemleri ve sosyal düzenleri değişti ancak şehir varlığını sürdürmeyi başardı.
Arkeolojik kazılar ve tarihi belgelerle bu miras gün yüzüne çıkmaya devam ediyor.
