Osmanlı arşivlerindeki mahkeme kayıtları, Müslüman, Hristiyan ve Musevi ustaların bugünkü odalara benzeyen lonca teşkilatlarında barış içinde nasıl ortak bir ekonomik güç yarattığını gözler önüne seriyor.
Güneydoğu’nun tarihi kalbi Diyarbakır, sadece surları ve camileriyle değil, yüzyıllar boyu sürdürdüğü eşsiz toplumsal modeliyle de insanlık tarihine ışık tutuyor.
Şehrin tozlu arşiv sayfalarından ve Osmanlı mahkeme (şer’iyye) sicillerinden çıkan belgeler, bugün kutuplaşan dünyaya adeta bir insanlık dersi veriyor.
Dönemin Diyarbakır’ında zanaat ve ticaret hayatı, kusursuz bir disiplinle işleyen lonca teşkilatları tarafından yönetiliyordu.
Bu teşkilatların en büyüleyici özelliği ise camiden çıkan Müslüman, kiliseden çıkan Hristiyan ve havradan çıkan Musevi zanaatkarların, sabahın ilk ışıklarıyla aynı çarşıda yan yana tezgâh açmasıydı.
Dinleri ve dilleri farklı olan bu insanların tek bir ortak hedefi vardı: Şehri kalkındırmak, dürüst ticaret yapmak ve zanaatın kutsallığını korumak.
İNANÇLAR FARKLI KURALLAR AYNI
Diyarbakır loncalarındaki bu çok dinli yapının tesadüfi değil, köklü bir adalet sisteminin sonucu olduğu kaydediliyor.
Teşkilatın başındaki liderlere Kethüda denildiği de ve bu liderlerin sadece Müslümanlardan seçilmediği ifade Gayrimüslim esnafın yoğun olduğu iş kollarında, kendi içlerinden seçtikleri kethüdaların hem kendi cemaatlerinin haklarını koruduğu ve hem de genel disiplini sağladığı belirtiliyor.
Arşiv belgelerine göre; bir Müslüman usta, Hristiyan bir çırağı yetiştirip ona "el vererek" usta yapabiliyordu. Ya da tam tersi, bir Musevi boyacı, Müslüman ortağıyla hak davası için mahkemeye çıktığında, şer'iyye sicillerine dini kimlikleriyle değil, sadece "zanaatın ahlak kurallarına" göre kaydediliyordu.
İnançlar ibadethanede kalıyor; çarşıya çıkıldığında ise yerini ahilik geleneğinin dürüstlük, kaliteli üretim ve haksız rekabet yapmama ilkelerine bıraktığı anlatılıyor.
Akşam ezanıyla veya çan sesiyle dükkanını kapatan esnafın, komşusunun siftah edip etmediğini kollayacak kadar birbirine bağlı olduğu belirtiliyor.
