Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, bugün Diyarbakır olarak bildiğimiz şehrin adı aslında yüzyıllar boyunca “Amid”di.
Osmanlı döneminde eyaletin merkezi olan bu şehir, paşa sancağı olarak yönetilirken, çevresindeki geniş coğrafya “Diyarbekir” olarak adlandırılıyordu. Yani bir yanda Amid şehri, öte yanda onu çevreleyen Diyarbekir vilayeti vardı.
ASUR’DAN ROMA’YA, OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E
Amid ismine ilk kez M.Ö. 1260’ta Asur Kralı I. Salmanasar’ın kılıç kabzasında rastlanıyor. Ardından Asur yıllıklarında, Roma ve Yunan kaynaklarında “Amida”, Arap kaynaklarında ise “Amid” olarak geçiyor.
Osmanlı tahrir defterlerinde de bu isme sıkça rastlanıyor; zaman zaman “Kara Amid” veya “Kara Hamid” şeklinde de anılıyor.
İSMİN KÖKENİ ÜZERİNE BİTMEYEN TARTIŞMA
Amid ismi üzerine yüzyıllar boyunca farklı teoriler ortaya atıldı.
Süryanice’de “ümit”, Yakutçada “bakır sikke”, bazı Türk lehçelerinde “canlı” veya “millet” anlamına geldiği ileri sürüldü.
Bazı tarihçiler, bu ismin bir tanrıya ya da hükümdara dayandığını savundu.
Atatürk’ün bile Cumhuriyet döneminde şehir için “Oğuzeli” adını önerdiği iddia ediliyor.
1937’DEKİ TELGRAF TARTIŞMANIN FİTİLİNİ ATEŞLEDİ
17 Kasım 1937’de Gazi Mustafa Kemal’in Ergani’den gönderdiği bir telgraf, Amid isminin kökenine dair büyük bir tartışma başlattı.
Türk Tarih Kurumu üyeleri konuyu derinlemesine tartıştı.
Kimilerine göre “Amid” sadece bir isimden ibaret değildi; bir kimlik, bir aidiyet, bir tarih mirasıydı.
AMİD UNUTULDU, DİYARBEKİR KALDI
Tüm bu tarihi köklere rağmen, 19. yüzyılın sonlarına doğru “Amid” adı resmî kayıtlardan silinmeye başladı.
Yerini önce “Diyarbekir”, ardından “Diyarbakır” aldı. Bugün bu isimle anılsa da şehrin hafızasında “Amid” hâlâ yankılanıyor.