Yıllardır süren kazı çalışmalarına ev sahipliği yapan bu tepede, görkemli Artuklu Sarayı bulunuyor. Bu sarayı eşsiz kılan en büyük özellik ise; sibernetiğin babası, dünyanın ilk robot mucidi El Cezeri’nin burada çalışmış olmasıdır. El Cezeri, 800 yıl önce bu kalede yaptığı otomatik makineler ve robotlarla sultana hizmet ederek, bugünkü yapay zekâ teknolojisinin ilk kıvılcımını Diyarbakır’da ateşledi.
İSYANIN İZLERİ VE ''KOT MİNARE''
Kalenin tarihi sadece bilimle değil, sert siyasi rüzgarlarla da şekillendi.
Osmanlı döneminde Behram Paşa’nın baskısına isyan eden halka karşı, kaledeki toplar şehre çevrildi. İsyanı bastırmak amacıyla İçkale'de Behram Paşa'nın talimatıyla yapılan top atışları sırasında Nasuh Paşa Camii’nin minaresi vurularak yıkıldı. O günden beri halk, bu yarım minareye ''Kot Minare'' diyor.
BAYRAMLARIN VE MÜJDELERİN SESİ
Şehir halkı için bu kaleden yükselen duman, her zaman bir kutlamanın habercisi oldu.
AKUSTİK UYKU ODASI
Arşiv belgelerine göre, El Cezeri'nin bu kalede tasarladığı sadece robotlar değildi.
Sarayda, fıskiyelerden akan suların çıkardığı sesin frekansıyla sultanın uykuya dalmasını sağlayan ''akustik bir uyku odası'' tasarladığı rivayet edilir.
Yani Viran Kale, dünyanın ilk ''akıllı evi''ne de ev sahipliği yapmış olabilir.