Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, İstanbul'da 1909 yılında yaşanan 31 Mart Vakası'nın yansımaları Diyarbakır’da önemli bir krize yol açtı.
Meşrutiyet karşıtı grupların faaliyetleri, Ziya Gökalp’in de hedef alındığı bir irticâ hareketine dönüştüğü belirtilerek, olayların kilit isminin ise sonu firarla biten Hacı Niyazi Efendi olduğu kaydediliyor.
DİYARBAKIR’DA GERGİNLİK NASIL BAŞLADI?
Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilerde, 31 Mart Vakası’nın İstanbul’daki gelişmelerine paralel olarak Diyarbakır’da da meşrutiyet karşıtı grupların harekete geçtiği belirtiliyor.
Grubun, “şeriat isteyenler” adıyla bir mazbata hazırlayarak halktan imzalar toplamaya çalıştığı anlatılıyor.
TOPLANTIYI ZİYA GÖKALP BASTI
Cuma namazı sonrası Hacı Niyazi Efendi’nin evinde toplanan grubun, şehirdeki meşrutiyet yanlılarına karşı nasıl hareket edeceklerini tartıştığı ifade edilerek, bu toplantıyı duyan Ziya Gökalp'in, yanına arkadaşlarını alarak evi bastığı ve buradakilerle sert ir şekilde tartıştığı ve askerin müdahalesiyle tartışmanın sona erdiği belirtiliyor.
SERT ELEŞTİRİLER, AĞIR SUÇLAMALAR
Ziya Gökalp'in, 6 Temmuz 1909 tarihli ilk özel gazete olarak Diyarbakır'da yayım hayatına başlayan Peyman gazetesinde Hacı Niyazi Efendi’ye karşı çok ağır suçlamalarda bulunduğu kaydediliyor.
Gökalp'in yazısında, Niyazi Çıkıntaş'ı “mürtekib”, “hain-i vatan”, “firari” gibi ifadelerle nitelendirdi.
VALİ VE KOMUTAN SEYİRCİ Mİ KALDI?
Diyarbakır Valisi Süleyman Paşa ve Fırka Kumandanı Ferik Sıtkı Paşa’nın olaylara müdahale etmediği iddiaları Meclis-i Mebusan’a taşındı. 2 Mayıs 1909 tarihli telgrafta bu iki ismin görevden alınması istendi.
HACI NİYAZİ EFENDİ MISIR’A KAÇTI
Arşiv kayıtlarında yer alan bilgilere göre, irticâ hareketine öncülük ettiği gerekçesiyle hakkında soruşturma açılan Hacı Niyazi Efendi (Çıkıntaş), İstanbul’a Divan-ı Harbe teslim edilmek üzere İzmir'e gönderildi.
Diyarbakır'dan İzmir'e gönderilen Hacı Niyazi Efendi'nin burada bir Fransız gemisine binerek Mısır’a kaçtığı kaydediliyor.
MAHKEME KARARLARI VE CEZALAR
Niyazi Efendi’nin firarı sonrası yargılamaların devam ettiği, Hazrolu Seyfettin Paşa'nın mahkeme sürerken hayatını kaybettiği belirtiliyor.
Diğer sanıklardan bazılarının onar, bazılarının ise üç ila beş yıl arasında değişen kalebent (Osmanlı'da 'kalebent' cezası, bir mahkûmun bir kalede hapsedilmesini ifade eden bir sürgün ve hapis türüdür) hapis cezalarına çarptırıldıği kaydediliyor.