Arşiv belgelerindeki bilgilere göre, Diyarbakır Sur’da yer alan ve kentin en popüler turistik mekanı olan Hasanpaşa Hanı, aslında tamamlandığını hiç göremeyen bir devlet adamının şehre son mirasıydı. 450 yıl önce temelleri atılan bu devasa yapı, adını aldığı valinin hüzünlü ve yarım kalan öyküsünü barındırıyor.
YAPIMINI BAŞLATTI AMA GÖREVE GİTTİ
Diyarbakır Valiliği görevine 1572 yılında getirilen Vezirzade Hasan Paşa, kentin ticari hayatını canlandırmak amacıyla anıtsal bir han yapılması talimatını verdi.
Dönemin en usta taş işçileri, Diyarbakır’ın kendine has siyah ve beyaz bazalt taşlarını ilmek ilmek işleyerek hanı yükseltmeye başladı. Ancak 1575 yılına gelindiğinde, hanın inşası büyük oranda şekillenmiş olsa da henüz tamamen bitirilmemişti.
Tam da bu süreçte Hasan Paşa, payitahttan gelen acil bir emirle asayişi sağlamak üzere askeri bir göreve tayin edildi.
ESERİNE HASRET GİTTİ: ÇATIŞMADA ÖLDÜ
Büyük bir heyecanla yükselişini izlediği hanı arkasında bırakan Vali Hasan Paşa, görevli gittiği bu askeri harekat (baskın/sefer) sırasında çıkan şiddetli bir çatışmada hayatını kaybetti.
Şehre böylesine muazzam bir yapı kazandıran vali, ne yazık ki adını taşıyan bu eserin kapılarının tüccarlara açıldığını göremedi.
Hasan Paşa’nın trajik ölümünün ardından yarım kalan han, kendisinden sonra göreve gelen Diyarbakır Valisi tarafından titizlikle tamamlanarak hizmete açıldı ve vefa borcu olarak esere "Hasan Paşa" ismi verildi.
Tarihçi ve yazar Şevket Beysanoğlu’nun "Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi" adlı kaynak eserine ve Osmanlı dönemi vakıf kayıtlarına dayanmaktadır.