Diyarbakır’ın UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinde yer alan tarihi surları, her biri farklı isimlere sahip 82 burçtan oluşur. Bu burçlardan ikisi, halk arasında en çok merak edilen, burçlar: Leblebi Kıran ve Fındık Burcu.
Ziyaretçiler kadar araştırmacıların da ilgisini çeken bu isminlerin ardında yatan hikâyeler ise oldukça ilginç.
İSMİN KAYNAĞI HALK ANLATILARINA DAYANIYOR
"Leblebi Kıran" ismi, resmi tarih kayıtlarından çok sözlü kültürde yaşatılan anlatılara dayanıyor.
Rivayetlere göre, Osmanlı döneminde surlara yakın bölgede nöbet tutan askerlerin, uzun süreli bekleyişler sırasında atıştırmak için yanlarında leblebi bulundurduğu, bu sırada burcun bir köşesinde sık sık bu leblebileri kırarak yedikleri anlatılır.
Bir diğer rivayete göre ise burcun taşlarının leblebi gibi ufalanacak kadar kolay aşınabilir olduğu ve buraya çıkan kişilerin ellerine aldıkları taşları ezerek "leblebi gibi kırdıkları" yönünde halk arasında mizahi bir ifade gelişmiştir.
TARİHİ VE MİMARİ ÖNEMİ DE BÜYÜK
Diyarbakır surlarında yer alan her burcun kendine özgü mimari ve tarihi bir önemi vardır.
Leblebi Kıran Burcu da konumu itibarıyla hem şehri gözetleme hem de savunma amacıyla kullanılmış. Ancak diğer burçlara kıyasla daha alçak yapısı ve zamanla aşınan taş dokusu, bu burca farklı bir görünüm kazandırmış olabilir.
KÜLTÜREL HAFIZADA YERİNİ KORUYOR
Diyarbakır halkı için surların her bir parçası tarihsel bir anlam taşırken, Leblebi Kıran Burcu gibi isimler şehrin kültürel hafızasında yer edinmiş.
Özellikle halk arasında yapılan esprili söylemlerle bu tür isimler kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Kimi tarihçilere göre, bu tür halk diliyle şekillenmiş isimler, resmi belgelerde yer bulmasa da şehir kimliğinin önemli bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Leblebi Kıran Burcu da bu bağlamda Diyarbakır'ın yaşayan belleğinin bir örneğidir.
ZİYARETÇİLERİN İLGİ ODAĞI
Diyarbakır’ı ziyaret eden turistler, surlar boyunca yürürken burç isimlerine dikkat kesiliyor.
"Keçi Burcu", "Yedi Kardeş Burcu" gibi isimlerin yanı sıra "Leblebi Kıran" ismi özellikle genç ziyaretçilerin ilgisini çekiyor ve sosyal medyada esprili paylaşımlara konu oluyor.
Diyarbakır surlarında yer alan burçlar, yalnızca taş yapılardan ibaret değil; aynı zamanda şehrin tarihini, halkın yaşamını ve kültürel zenginliğini yansıtan anıtlardır.
Leblebi Kıran Burcu ise bu kültürel miras içinde hem esprili hem düşündürücü ismiyle ayrı bir yer tutmaya devam ediyor.
LEBLEBİ KIRAN BURCU
Leblebi Kıran Burcu’nun tarihi kayıtlardaki adı;
Mervanî Burcu.
Bu ad, Mervanîler dönemine (10. yüzyıl) gönderme yapar. Bazı kaynaklarda bu burcun o dönemde inşa edildiği ya da onarıldığı belirtilir.
Konum olarak Yedi Kardeş Burcu'na yakın olduğu için, halk arasında zaman zaman onunla karıştırılır veya onun bir uzantısı gibi değerlendirilir. Bu nedenle bu burç için dolaylı bir isimlendirme olarak bu ifade kullanılır. Leblebi Kıran Burcu, bazı envanterlerde 13 numaralı burç olarak geçer.
Diyarbakır surlarında bulunan burçların adları; halk arasında yaygın kullanılan takma adlar, tarihî dönemlerdeki kullanımlar ve akademik sınıflandırmalar arasında farklılık gösterebildiğini belirten araştırmacılar, "Leblebi Kıran" isminin özellikle halk arasında gelişmiş mizahi ve yerel anlatılardan türemiş bir isim olarak dikkat çekerken, diğer adların tarihsel ve konumsal referanslara dayandığını belirtiyor.
FINDIK BURCU
Diyarbakır surlarındaki Fındık Burcu, Mardin Kapı ile Yeni Kapı arasında, Leblebi Kıran Burcu’nun hemen yanında yer alır .
Silindirik planlı ve iki katlı bir yapı olan Fındık Burcu, Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın oğlu Sultan Melikşah’ın emriyle, mimar Selame oğlu Muhammed tarafından inşa edilmiştir. Kitabesine göre bu yapı M.S. 1092 yılında tamamlanmıştır.
NEDEN FINDIK BURCU DENİLİYOR ?
Yuvarlak, küçük ve kompakt yapısıyla diğer burçlara göre daha az yer kaplaması nedeniyle halk dilinde ve kaynaklarda “Fındık” adıyla anılmıştır. Ayrıca üzerindeki kitabe yapının tarihini ve kim tarafından yapıldığını açık şekilde belgelemektedir.
Fındık Burcu, hem mimari hem de tarihi açıdan Diyarbakır surlarının önemli parçalarından biri olarak dikkat çeker.
Konumuna, planına ve kitabeli özelliğine bakıldığında, Leblebi Kıran Burcu’nun hemen bitişiğinde yer alan bu yapı, ziyaretçiler için kolaylıkla fark edilebilen özgün bir bölüm oluşturur.
