Diyarbakır ile ilgili çeşitli kaynaklarda yer alan bilgiye göre, Osmanlı döneminde Diyarbakır Valiliği yapan ve dönemin en etkili yöneticilerinden biri olarak anılan İsmail Hakkı Paşa, İngiliz gazetesi The Times’te haber yapılan ilk vali olarak tarihe geçti.
1877 yılında The Times gazetesinde yayımlanan haberde, valinin adı "Kürt İsmail Paşa" olarak anılıyor ve Diyarbakır’daki eğitim, basın ve altyapı alanındaki hizmetlerine vurgu yapılıyor.
OSMANLI KAYITLARINDAKİ ADI: KÜRT İSMAİL PAŞA
Karslı Şerif Bey’in oğlu olan İsmail Hakkı Paşa, Osmanlı belgelerinde "Kürt İsmail Paşa" olarak geçiyor. Ancak zamanla bu unvanın, çeşitli nedenlerle "Kurt İsmail Paşa"ya dönüştüğü kaydediliyor.
İsmin bu şekilde evrilmesinin arkasında, 'Kürt' kelimesindeki noktaların düşürülmesiyle oluşan yazım hatasının etkili olduğu düşünülüyor. Oysa paşanın hayatında kurtlarla ilgili herhangi bir hikâye ya da bağ bulunmadığı ifade ediliyor.
EĞİTİM VE BASINA ÖNCÜLÜK ETTİ
1867-1875 yılları arasında Diyarbakır Valiliği görevinde bulunan İsmail Paşa, birçok alanda kente kalıcı katkılar sağladı. Diyarbakır’da ilk matbaayı kurarak vilayet gazetesi olan Diyarbekir Gazetesi’ni yayımlamaya başladı. Bu adımıyla basın alanında bölgeye öncülük etti.
Eğitim alanında da önemli reformlara imza atan paşa, sıbyan mektepleri ve rüşdiye düzeyinde okullar açarak eğitimli nüfusun artmasına katkı sundu. Ayrıca, kimsesiz çocukların eğitilmesi ve meslek sahibi olmaları amacıyla Islahane adı verilen bir kurum kurdu.
ALTYAPIYA VE TARIMA KATKI SUNDU
İsmail Paşa sadece eğitim ve basın değil, kentin fiziksel yapısına da önemli dokunuşlar yaptı. Diyarbakır’ın diğer vilayetlerle olan bağlantı yollarını onarttı, yeni yollar açtırdı. Tarımsal verimliliği artırmak için yeni su kanalları açtırarak çiftçilere destek verdi.
Göçebe halde yaşayan aşiretlerin yerleşik hayata geçmesini sağlayan paşa, aynı zamanda kentin güvenliğini artırarak Diyarbakır’ı daha yaşanabilir hale getirdi. Sur dışında kardeşi adına bir cami yaptırarak kentteki mimari eserlere de katkı sağladı.
ASKERİ VE SİYASİ KARİYERİ
İsmail Paşa’nın kariyeri sadece valilikle sınırlı kalmadı. 1833’te ilk memuriyetine başlayan paşa, 1841’de İran ve 1853’te Kırım Savaşı’na katıldı. 1863’te Fırka-i Islahiyye bünyesinde görev aldı. Diyarbakır’daki görevinden sonra 1875’te 3. Ordu Komutanlığı’na, ardından Erzurum Valiliği’ne atandı. 93 Harbi sırasında Anadolu ve 4. Ordu komutanlıklarını da yürüten paşa, son olarak Hassa Ordusu Komutanlığı yaptı.
1897 yılında Üsküdar’da hayatını kaybeden İsmail Paşa, Yeni Valide Külliyesi’nde toprağa verildi.
BİR OSMANLI VALİSİNDEN ULUSLARARASI BASINA
İsmail Paşa’nın The Times gibi dönemin etkili bir yayın organında yer alması, onun Osmanlı içindeki etkisini ve yaptığı çalışmaların yankılarını gözler önüne seriyor. Günümüzde sokaklara ve okullara adı verilen İsmail Paşa, Diyarbakır tarihine damga vurmuş valiler arasında yer almaya devam ediyor.