Tarihi belgelerde er alan bilgilere göre, Diyarbakır’ın en güçlü ailelerinden biri olan Kazazyanlar, 19. yüzyılın sonlarına doğru sadece ticari faaliyetleriyle değil, aynı zamanda politik iddialarla da gündeme geldi.
Bu iddiaların en sarsıcı olanı ise, ailenin Ermeni komitacılığına destek verdiği ve silah temin ettiği yönündeydi.
Osmanlı arşiv belgelerinde yer alan ifadelere göre, Kazazyan ailesi, Diyarbakır ve Mardin’de Ermeni ayrılıkçı örgütlerin oluşumunda rol aldı ve bu örgütlere lojistik ve finansal destek sağladı.
KOMİTA KURULUŞLARINA YARDIM
İddialara göre, Kazazyan ailesi, özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında yükselişe geçen Ermeni milliyetçiliği ile bağlantı kurdu.
Bu dönemde, imparatorluk sınırları içinde birçok kentte Ermeni örgütlenmeleri başlarken, Diyarbekir ve Mardin’deki ilk komitaların kurulmasına öncülük eden isimler arasında Oseb Kazazyan ve oğulları anıldı.
Raporlarda, bu örgütlerin bölgede ayrılıkçı propaganda yaptığı, halk arasında nifak tohumları ektiği ve zaman zaman silahlı çatışmalara zemin hazırladığı bilgileri yer aldı.
SİLAH VE CEPHANE SUÇLAMASI
Kazazyanlara yöneltilen en ciddi suçlama ise, bu örgütlere silah ve cephane temin etmek oldu.
Ailenin Mardin ve Diyarbakır’daki geniş ticaret ağı ve değirmenler üzerinden hem mal hem de silah sevkiyatı yaptığı öne sürüldü.
Bu suçlamalar, doğrudan istihbarat raporlarına ve yerel ihbarlara dayandırıldı.
Dönemin yetkilileri tarafından hazırlanan raporlarda, Kazazyanların bu faaliyetleri için ticaret görünümünü kullandığı ve bazen kiliseleri depo olarak değerlendirdiği iddia edildi.
RESMİ SORUŞTURMA BAŞLATILDI
Bu ciddi iddialar üzerine, merkezi hükümet Kazazyan ailesi hakkında resmî bir soruşturma başlattı.
Oseb Kazazyan ve iki oğlu, 1895 olayları sonrasında İstanbul’a gönderilerek ifade verdi.
Tahkikat dosyasında, kiliselerde yapılan toplantılar, saklanan silahlar ve dağıtılan bildiriler ayrıntılarıyla yer aldı.
Yine aynı dosyada, olaylar sırasında Kazazyanların evlerinden halka ve askere silah sıktıkları iddiası da bulundu. Bu süreçte, aile bir süre nezarette gözetim altında tutuldu.
HALKIN GÖZÜNDE DÜŞÜŞ
Siyasi olarak mebusluk yapmış, büyük bağışlar yaparak kiliseler ve çarşılar inşa ettirmiş bir aile olarak tanınan Kazazyanlar, bu olaylar sonrası toplum nezdinde büyük bir prestij kaybı yaşadı.
Diyarbakır’da “fitnecilik” yapmakla suçlanan Kazazyan ailesi için artık güvenilirlikten söz edilemiyordu.
Her ne kadar soruşturma sonuçları kamuoyuyla açıkça paylaşılmamış olsa da, bu iddialar uzun süre kent hafızasında yerini korudu.