Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, İngiltere tarafından Diyarbakır’a atanan ilk konsolos olan William Richard Holmes, 28 Ekim 1854 tarihinde kente gelerek görevine başladı.
Görevi süresince bölgeyi dikkatle inceleyen Holmes'in, burada geçirdiği yaklaşık altı yıl boyunca birçok konuda detaylı raporlar hazırladığı kaydediliyor.
Bu raporlar arasında en dikkati çekici olanlardan birinin ise, dönemin Diyarbakır’ında alenen yapılan kadın ve erkek köle ticaretinin yapıldığına dair bilgiler olduğu kaydediliyor.
HOLMES’IN GÖZLERİYLE 1850’LERİN DİYARBAKIR’I
Köle ticaretiyle ilgili gözlemlerini içeren raporda Holmes'in ticaretin nerede ve kimler tarafında nasıl yapıldığıyla ilgili detaylara çok fazla girmediği ifade ediliyor.
Holmes Raporunda; ''Diyarbakır’da kadın ve erkek kölelerin alenen satıldığını, bu durumun toplum içinde açıkça yaşandığını ve bunun kendisini derinden şaşırttığını'' ifade etmiş.
Bu tespit, 19. yüzyılın ortalarında bile köleliğin belli bölgelerde ne denli sıradan bir uygulama haline geldiğini gözler önüne seriyor.
116 SAYFALIK TARİHİ RAPOR
Holmes’ın 31 Mart 1857 tarihinde kaleme aldığı ve İngiltere Dışişleri Bakanlığı ile İstanbul’daki İngiliz Büyükelçiliği’ne iletilen kapsamlı raporunda, Diyarbakır’ın o dönemine ışık tutan en önemli belgelerden biri olarak kabul ediliyor.
Yaklaşık 116 sayfalık bu çalışmasında Holmes'in, yalnızca köle ticareti değil, aynı zamanda bölgenin demografik yapısı, idari işleyişi, dini ve etnik kimliği, ekonomik faaliyetleri, ithalat-ihracat verileri gibi çok geniş bir yelpazede bilgi sunduğu belirtiliyor.
KÖLELİĞE DAİR ULUSLARARASI BİR TANIKLIK
Holmes’ın köle ticaretiyle ilgili tespitleri, sadece Osmanlı taşrasında yaşanan sosyal yapıyı değil, aynı zamanda İngiltere gibi köleliği kaldırmış bir ülkenin temsilcisinin bu durum karşısındaki hayretini de belgelediği kaydediliyor.
