Osmanlı Devleti döneminde Diyarbakır’da yaşanan toplumsal tepkilerden en dikkat çekeni, Hamidiye Alaylarının uygulamalarına karşı halkın gösterdiği direnişti. 1905, 1907 ve 1918 yıllarında üç kez işgal edilen Diyarbakır Telgrafhanesi, yalnızca yerel değil uluslararası yankılar da uyandırdı.
HAMİDİYE ALAYLARININ DİYARBAKIR’DAKİ UYGULAMALARI
Osmanlı arşiv belgelerinde yer alan bilgilere göre, Diyarbakır, 400 yılı aşkın süreyle Osmanlı Devleti sınırları içinde kaldı. Kent, bu uzun süreçte zaman zaman eşkıyalık, ayaklanma ve işgal gibi olaylara sahne oldu. 20. yüzyılın başında Hamidiye Alaylarının bölgede yürüttüğü faaliyetler, özellikle sivil halk üzerinde ciddi baskılara neden oldu.
Milli Aşireti’ne mensup Hamidiye birliklerinin Diyarbakır’daki bazı uygulamalarının halk arasında infiale yol açtığı belirtilerek, bu durumun, çeşitli kaynaklarda “zulüm” olarak kayda geçtiği ifade ediliyor.
TELGRAFHANE NEDEN İŞGAL EDİLDİ?
Dönemin iletişim merkezi olan Diyarbakır Telgrafhanesinin, Avrupa ile Osmanlı coğrafyası arasında stratejik bir noktada olduğu kaydedilerek, özellikle İngiltere’nin Hindistan, Çin ve Avustralya gibi kolonileriyle bağlantısının bu hat üzerinden sağlandığı anlatılıyor.
Bu nedenle telgrafhanenin işlevsiz hale getirilmesinin, yalnızca yerel bir protesto değil, aynı zamanda uluslararası bir diplomatik meseleye dönüştüğü de belirtiliyor.
ÜÇ FARKLI TARİHTE ÜÇ KEZ İŞGAL
1905 – Birinci İşgal: Hamidiye Alayları’nın soygun ve baskınlarına karşı halk Ziya Gökalp öncülüğünde harekete geçti.
Telgrafhane 3 gün boyunca işgal edildi. Gönderilen resmi heyetin İbrahim Paşa’yı görevden almasıyla işgal sona erdi.
1907 – İkinci İşgal: İbrahim Paşa’nın yerine geçen oğlu da benzer uygulamalara devam etti.
Bunun üzerine halk yeniden telgrafhaneyi bastı. 11 gün süren ikinci işgalde Padişah’a çok sayıda şikayet iletildi.
1918 – Üçüncü İşgal: Mondros Ateşkes Anlaşması sonrası Vilayet-i Sitte'nin Ermenilere verileceği iddiaları üzerine halk, Süleyman Nazif’in öncülüğünde telgrafhaneyi üçüncü kez işgal etti.
Padişahın yazılı güvencesi üzerine eylem sona erdi.
AVRUPA'NIN TEPKİSİ VE DİPLOMATİK YANKILAR
Telgrafhanenin işgali, İngiltere başta olmak üzere Avrupa devletlerinin dikkatini de çekti.
Telgraf iletişiminin kesilmesinin, bölgedeki diplomatik ilişkileri etkilediği de ifade edilerek, o dönem telgrafhanede görev yapan memurların İngilizce ve Fransızca bilmelerinin, istasyonun uluslararası önemini pekiştirdiği de kaydediliyor.
DİYARBAKIR’IN DİRENİŞ TARİHİNDEKİ YERİ
Telgrafhane baskınlarının, halkın merkezi otoriteye karşı organize tepkilerinden biri olarak Diyarbakır’ın sosyal tarihinde önemli bir yer edindiği belirtiliyor.
Hamidiye Alaylarına karşı yapılan bu kitlesel direnişlerin, yerel tarih yazımında dikkati çeken olaylar arasında yer aldığı kaydedildi.