Diyarbakır, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan köklü yapısıyla dikkat çekerken, Osmanlı döneminde şehirdeki güç dengelerinin merkezinde “eşraf” olarak adlandırılan seçkin aileler yer aldı.
Osmanlı arşivlerine göre, kentte eşraf olarak tanımlanan toplam 92 ailenin bu statüye sahip olduğu ve şehrin sosyal, ekonomik ve dini yapısında belirleyici rol oynadığı belirtiliyor.
EŞRAF KAVRAMI NEYİ İFADE EDİYOR?
“Eşraf” kavramı, bir yerin saygın, tanınmış ve genellikle varlıklı kişilerini tanımlamak için kullanılıyor.
Diyarbakır’da bu statüye sahip aileler yalnızca ekonomik güçleriyle değil, aynı zamanda devlet yönetiminde ve dini hayatta üstlendikleri rollerle de öne çıkıyordu.
Bu ailelerin öne çıkmasını sağlayan başlıca unsurlar arasında ekonomik güç, resmi görevlerde bulunma, dini ve ilmi faaliyetlerde etkinlik ve köklü bir geçmişe sahip olma yer alıyordu.
Çoğu aile, soyadlarında “zâde” veya “oğlu” gibi unvanlar taşıyor ve toplumda yüksek saygı görüyordu.
ŞEHRİN GÜCÜNÜ BELİRLEYEN AİLELER
Diyarbakır’daki eşraf aileleri geniş topraklara sahip olmalarının yanı sıra ticaretle de uğraşıyordu.
Kadı, vali ve çeşitli idari görevlerde yer almaları, bu ailelerin şehir yönetiminde söz sahibi olmasını sağladı. Aynı zamanda müftüler, alimler ve tarikat liderleri de çoğunlukla bu aileler arasından çıkıyordu.
Osmanlı kayıtlarında yer alan bu 92 aile, Diyarbakır’ın tarihine yön veren en önemli toplumsal gruplardan biri olarak öne çıktı.
Söz konusu eşraf aileleri, yalnızca kendi dönemlerinde değil, sonraki yıllarda da Diyarbakır’ın sosyal yapısında iz bırakmaya devam etti.
Bu ailelerin oluşturduğu yapı, kentin tarihsel kimliğinin şekillenmesinde önemli bir rol oynadı.
Arşiv kayıtlarında yer alan 92 aile şunlar:
''Ağazâde, Alaybeyzâde, Alemdarzâde, Alizâde, Azizzâde,
Bahaeddinzâde, Behzadzâde, Bezîkîoğlu, Bindanlızâde, Buzcuzâde,
Dağkapuluzâde, Dedezâde, Dellabaşızâde, Direkçizâde, Dizdarzâde, Duhanizâde, Dumanzâde,
Emirizâde, Erdebilzâde, Eskicizâde, Fethizâde, Fettahzâde, Ganizâde, Güranlızâde,
Hafızzâde, Halifezâde, Hamamcızâde, Hammalzâde, Hasankeyflizâde, Haşimzâde, Haydarzâde, Hindizâde, Hocazâde, Hüveydanizâde,
İskender Paşazâde (İskenderzâde), Kadızâde, Karahocazâde, Karabekirzâde, Karamanlızâde, Kefevizâde, Kefevizâde, Kethüdazâde, Kettanizâde, Kıblelizâde, Kılıçzâde, Kikizâde, Köprüyapanzâde, Kulkulacızâde, Küçükahmedzâde, Kürdoğlu.''
