Diyarbakır’ın belediyecilik geçmişi, yalnızca kentin tarihi yapılarıyla değil, çok kültürlü ve katılımcı yönetim modelleriyle de dikkati çekiyor. 150 yıl önce kentte uygulanan eş başkanlık sistemi, Osmanlı coğrafyasında türünün ilk örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.
ARTUKLULAR’A DAYANAN BELEDİYECİLİK TARİHİ
Diyarbakır’ın Sur ilçesinde, Ulucami’nin karşısındaki tarihi belediye binası artık kullanılmasa da, kentin yönetim geçmişinin tanığı olarak ayakta duruyor.
Kaynaklara göre, Diyarbakır’da şehir yönetimi Artuklular dönemine kadar uzanıyor. Bu yönüyle şehir, dünya tarihinde erken dönem belediyeciliğin uygulandığı nadir yerlerden biri kabul ediliyor.
19. YÜZYILDA EŞ BAŞKANLIK MODELİ
Diyarbekir Salnamesi’nin 1880 yılına ait kaydına göre, Diyarbakır’da şehir nüfusuna göre iki ayrı belediye kurulmuş ve her bölgenin başına bir belediye başkanı atanmıştı.
Bu başkanlardan biri Müslüman, diğeri ise gayrimüslimdi. Bu yapı, farklı etnik ve dini grupların yönetime eşit şekilde katılımını sağladı.
OSMANLI’DA BENZERİ YOKTU
Tarihçiler, bu sistemin Osmanlı’nın diğer büyük şehirlerinde dahi rastlanmayan bir yönetim modeli olduğuna dikkati çekiyor.
İstanbul dahil olmak üzere birçok şehirde tek başkanlı yapı korunurken, Diyarbakır’da eş zamanlı iki farklı başkan görev yaptı.
Bu sistemle birlikte çarşılar ve pazarlar, 1868’de kurulan ilk belediyeden itibaren düzenli olarak denetlendi.
GAYRİMÜSLİM YÖNETİCİLER AKTİF ROL ALDI
1869-70 yıllarına ait resmi kayıtlarda, Diyarbakır belediye meclisinde ve diğer idari birimlerde görev yapan birçok gayrimüslim isme rastlanıyor:
Belediye meclisinde Kigork ve Mıgırdıç, il idare meclisinde Ohannes ve Mihail, adliyede Agop, Osep ve Garabet gibi isimler, kendi topluluklarının temsilcileri olarak görev üstlenmişti.
Aynı dönemde bayındırlık alanında Mösyö Raviç başmühendis, Korvin ikinci mühendis ve Romer üçüncü mühendis olarak kayıt altına alınmıştı.
MERVANOĞULLARI DÖNEMİNE KADAR İNEN YÖNETİM GELENEĞİ
Urfalı Mateos’un aktardığına göre, Diyarbakır’da Mervanoğulları döneminde “Reis'ül Beled” unvanı taşıyan bir yönetici, şehrin düzeninden sorumluydu.
Yangın söndürme, zabıta hizmetleri gibi işlerde maaşlı personel çalıştırıldığı belirtiliyor. Bu yapı, bugünkü belediyecilik hizmetlerinin erken bir prototipi olarak değerlendiriliyor.
ÇOK KÜLTÜRLÜLÜĞÜN YÖNETİMDEKİ KARŞILIĞI
Diyarbakır’da 157 yııl önce uygulanan eş başkanlık modeli, farklı inanç ve kimliklerin birlikte yönetime katıldığı kapsayıcı bir sistem olarak öne çıktı.
Bu uygulama, günümüzdeki modern yerel yönetim anlayışlarının çok öncesinde hayata geçirilmiş, Diyarbakır’ı belediyecilik tarihinde öncü bir kent haline getirmişti.