Tarihi binlerce yıl öncesine dayanan Diyarbakır, sadece surları, hanları ve camileriyle değil, bir dönem sahip olduğu eşsiz mimari yapılarıyla da dikkati çekiyor. Bu yapılardan biri de bugün tamamen ortadan kaybolmuş olan ve halk arasında çok az bilinen Muallak Camii’dir.
Günümüzde Sur ilçesinde, Cemal Yılmaz Mahallesi'nde yer alan Muallak Sokak’ta, 1540 yılında inşa edildiği belirtilen cami ve ona ait beş ayaklı minarenin, bir zamanlar bu bölgenin simgelerinden olduğu belirtiliyor.
NEDEN “MUALLAK” DENİYORDU?
Caminin adı, dönemin kayıtlarında “Mahalle-i Mescid-i Muallak” olarak geçer.
Arapça kökenli olan “Muallak” kelimesi, “askıda, havada duran” anlamına gelir.
Caminin minaresinin, tıpkı Dört Ayaklı Minare gibi ayaklar üzerine inşa edildiği, onu farklı kılan şeyin
5 ayak üzerine oturtulmuş olması olduğu ifade edilerek, buu mimari yapının, minareye sanki havada asılıymış gibi bir görünüm kazandırdığı ve bu nedenle "Muallak" ismini aldığı kaydediliyor.
Bugün kullanılan Muallak Sokak isminin de bu camiden miras kaldığı belirtiliyor.
ARTIK HİÇBİR İZİ KALMADI
Günümüzde Muallak Camii’nden de, beş ayaklı minaresinden de geriye hiçbir iz kalmadı.
Sokakta, caminin mimarisine ait hiçbir yapı veya kalıntı bulunmuyor. Ancak 1881 yılında Fransa’da yayımlanan Le Tour De Monde dergisinde yer alan bir gravürde, minarenin o tarihte hâlâ ayakta olduğu, hatta sokak girişinde zarif bir mukarnas süslemesinin bulunduğu görülüyor.
DÖRT AYAKLI MİNAREYE BENZER BİR TARZ
Muallak Camii’nin minaresi, mimari olarak Diyarbakır’ın simgelerinden biri olan Dört Ayaklı Minare ile benzerlik gösteriyordu.
Fatihpaşa Mahallesi Yenikapı Sokak’ta yer alan ve 1500 yılında inşa edilen Dört Ayaklı Minare, 25 metre yüksekliğinde ve dört İslam mezhebini simgelediğine inanılıyor.
Beş ayaklı minare ise benzer bir sembolik anlam taşıyıp taşımadığı tam olarak bilinmese de, dönem mimarisinin nadir örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.
MUKARNAS NEDİR?
Camiye dair gravürde dikkat çeken bir diğer unsur ise sokak girişindeki mukarnas süslemesidir.
Mukarnas, İslam mimarisinde sıkça rastlanan bir geometrik bezeme türüdür. Arapça, Farsça ve Osmanlıca kaynaklarda “kademeli çıkıntıları olan basamaklı tavan, kubbe başlığı veya süsleme öğesi” olarak tanımlanır.
Zarif ve karmaşık yapısıyla özellikle cami girişlerinde veya mihraplarda estetik bir görünüm sağlar.
TARİHİN TOZLU RAFLARINDAN GÜNÜMÜZE
Muallak Camii ve beş ayaklı minaresi, Diyarbakır’ın zengin tarihine ışık tutan, ancak zamanla unutulmuş yapılardan sadece biri.
Günümüzde bu yapıya dair fiziksel bir iz kalmamış olsa da, kayıtlar ve gravürler sayesinde geçmişte bu eşsiz mimarinin varlığına dair bilgiler gün yüzüne çıkıyor.
