Tarihi belgelerde yer alan bilgilere göre, Osmanlı döneminde Diyarbakır, sadece doğunun değil, tüm Anadolu’nun ticaret merkezlerinden biriydi.
Evliya Çelebi’nin 17. yüzyıldaki kaydına göre, şehirde tam 66 esnaf çarşısı vardı. Bu sayının dönemin büyüklüğü ve ekonomik canlılığını gözler önüne serdiği kaydediliyor.
1815 yılında kenti ziyaret eden İngiliz gezgin J. S. Buckingham da çarşıları “iyi örtülü, düzenli ve mal bakımından zengin” olarak tarif etmişti.
Şehirde binlerce tezgâhta pamuk, ipek, deri, şal, pipo, altın ve gümüş eşya üretimi yapılıyordu.
KAYIP ÇARŞILARIN ARDINDA KALANLAR
Bugün ise durum oldukça farklı. Kentin büyük dönüşümler yaşaması, yangınlar, savaşlar, imar faaliyetleri ve modern yapılaşma sonucu o 66 çarşıdan yalnızca yaklaşık 12’si ayakta kalabildi.
Diğer 44 çarşının ya yeri bilinmiyor ya da fiziki izleri tamamen silinmiş durumda.
ŞEHRİN KALBİ ULU CAMİİ CİVARINDA ATIYORDU
Evliya Çelebi’nin ve Osmanlı arşiv belgelerinin aktardığına göre, Diyarbakır’ın çarşı hayatı en çok Ulu Camii çevresinde yoğunlaşıyordu. Bu alan, ticaretin, sosyal yaşamın ve dini hayatın iç içe geçtiği bir merkezdi.
Bugün hâlâ bu bölgede ayakta kalan yapılar, o ihtişamlı dönemin izlerini taşıyor.
DİYARBAKIR’IN KAYIP TİCARET HAFIZASI
Bugün şehrin farklı mahallelerinde yaşayanlar bile, evlerinin altında ya da çevresinde bir zamanlar hangi çarşıların kurulduğundan habersiz. Zira arşiv belgelerine göre;
Helvacılar, Çilingirler, Aşçılar, Eskiciler, Üzüm Pazarı, Soğan Pazarı, Beyt Pazarı gibi onlarca çarşı, yerleri bile tespit edilemeden tarihe karıştı.