Diyarbakır salnameleri ve tarihi arşiv belgelerinde yer alan bilgilere göre, tarih boyunca Osmanlı İmparatorluğu'nun hem askeri hem de idari bir kalesi olan Diyarbakır'ın 400 yıllık yönetim geçmişine ışık tutan valiler listesi, bölgedeki istikrar ve istikrarsızlık dönemlerini çarpıcı bir şekilde gözler önüne seriyor.
Osmanlı hakimiyetinin başladığı 1515'ten Cumhuriyet'in kuruluşuna kadar uzanan listede, bazı valiler uzun görev süreleriyle dikkati çekerken, birçoğu da bir kaç aylık görev yaptı.
EN UZUN SÜRE GÖREV YAPAN VALİ
Arşiv kayıtlarına göre, Diyarbakır'da en uzun süre görev yapan vali Çerkes İskender Paşa oldu. 1551-1565 yılları arasında tam 14 yıl boyunca valilik yapan İskender Paşa, bu süreyle listenin zirvesinde yer alıyor.
İskender Paşa’nın bu uzun görev süresi, hem merkezi yönetimle kurduğu güçlü ilişkiye hem de bölgedeki idari başarısına işaret ediyor. Onun dönemi, Diyarbakır için bir istikrar ve devamlılık simgesi olarak öne çıkıyor.
İskender Paşa'nın yanı sıra Hüsrev Paşa 7 yıl, ilk vali Bıyıklı Mehmet Paşa da 6 yıl görev yaparak en uzun süre görev yapanlar arasında yer aldı.
Diyarbakır'ın en çok atanan valileri arasında ise çetelerle mücadelesi nedeniyle Çeteci'' unvanını alan Abdullah Paşa oldu.
Çeteci Abdullah Paşa'nın da 1740-1759 yılları arasında tam 5 kez Diyarbakır Valisi olarak atandı.
GELDİ-GİTTİ PAŞALAR
Listenin diğer ucunda ise görevde bir yılını bile dolduramayan, hatta sadece birkaç ay kalabilen onlarca isim bulunuyor.
Özellikle 17. ve 18. yüzyıllarda yaşanan siyasi çalkantıların, Diyarbakır'daki vali değişikliklerine de yansıdığı ifade ediliyor.
Listede, en çarpıcı örnekler arasında:
Mehmed Paşa (1594)
Hadım Osman Paşa (1594)
Nasuh Paşa (1784)
Abdi Paşa (1786)
Yeğen Hacı Mehmed Paşa (1786)
Pehlivan İbrahim Paşa (1816)
gibi isimler yer alıyor. Bu paşaların görev sürelerinin bir yıldan az olması, Osmanlı taşrasında istikrarı sağlamanın ne kadar zor olduğunu ve merkezdeki en ufak bir siyasi değişikliğin Diyarbakır gibi uzak vilayetleri nasıl doğrudan etkilediğini gösteriyor.
DEVLETİN GÖZ BEBEĞİ DİYARBAKIR
Fotoğraf: Diyarbakır'da görev yapan Osmanölı valilerinden bir bölümü toplu halde
Diyarbakır'a atanan isimler arasında Damat Rüstem Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa ve Köprülüzâde Abdullah Paşa gibi sadrazamlık yapmış devlet adamlarının da bulunması, şehrin Osmanlı için ne denli kritik bir merkez olduğunu kanıtlıyor. Ancak bu üst düzey atamalar bile çoğu zaman uzun süreli bir yönetim getirememiş.
Arşiv belgesi, sadece bir isim listesi olmanın ötesinde, bir şehrin 400 yıllık yönetim serüvenini, siyasi istikrar arayışını ve Osmanlı idari sisteminin dinamiklerini anlamak için eşsiz bir kaynak niteliği taşıyor.
Çerkes İskender Paşa'nın 14 yıllık rekoru ve sayısız paşanın aylar süren valilikleri, Diyarbakır'ın devlet hafızasındaki yerini bir kez daha gözler önüne seriyor.
