Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde, Demirölçek Mahallesi yakınlarında yer alan ve 124 metre yükseklikteki kayalık tepede yükselen Zerzevan Kalesi’nde, 1800 yıl öncesine ait su dağıtım sistemi gün yüzüne çıkarıldı.
UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'nde yer alan, askeri yerleşim olarak kullanılmış kalede ortaya çıkarılan bu sistem, Roma döneminin mühendislik dehasını bir kez daha gözler önüne serdi.
2014 yılında başlatılan kazı çalışmaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Geleceğe Miras” projesi kapsamında yıl boyu aralıksız devam ediyor.
SU KEMERİ, SARNIÇ VE BASINÇ SİSTEMİ BİR ARADA
Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi’nde bugüne kadar 63 su sarnıcı tespit ettiklerini belirterek, bunların en büyüğünün 4 bin ton su kapasitesine sahip tonozlu sarnıç olduğunu söyledi.
Su, 8,5 kilometre uzaklıktaki üç farklı kaynaktan kaleye kemerler ve kanallar aracılığıyla taşınıyor.
Yeni keşfedilen dağıtım sistemi sayesinde bu su, önce tonozlu sarnıçlara, ardından kaledeki konutlara ve tapınaklara yönlendiriliyor.
KÜNK KALINTILARI BASINÇLI SİSTEMİ ORTAYA KOYDU
Kazı alanında bulunan pişmiş topraktan yapılmış su borusu (künk) kalıntıları, sistemin basınçla çalışan bir düzeneğe sahip olduğunu ortaya koydu.
Coşkun, bu keşfin büyük önem taşıdığını vurgulayarak şöyle dedi:
''Su bu borular sayesinde yüksek noktalara basınçla ulaştırılıyor. Tonozlu sarnıçta küçük bir şelale sistemi var ve buradan bağlantı kurularak su, kalenin her noktasına ulaştırılıyor.''
MATARA PARÇALARI: GÜNLÜK YAŞAMA IŞIK TUTUYOR
Yeni bulunan su dağıtım sisteminde, askerlere ve sivillere ait matara parçalarına da ulaşıldı. Bu parçalar, bölgede yaşayan insanların suyu kişisel olarak taşıdıklarına işaret ediyor.
Kaledeki toplam su kapasitesinin on binlerce tonu bulduğu, bu miktarın kuşatma sırasında yaklaşık 10 bin kişinin bir yıl boyunca kale dışına çıkmadan su ihtiyacını karşılayacak düzeyde olduğu ifade edildi.
YERİN ÜSTÜNDEN BÜYÜK YERİN ALTINDAKİ KALE
Zerzevan Kalesi sadece yüzeydeki yapılarla değil, yer altındaki devasa komplekslerle de dikkati çekiyor.
Yer altında kilise, sığınaklar, tüneller ve sarnıçlarla donatılmış büyük bir şehir bulunuyor.
Roma İmparatorluğu’na ait bu askeri yerleşimde daha önce dünyada eşi benzeri olmayan Mithras Tapınağı da keşfedilmişti.
Yeni bulunan su sistemi ise bu tapınağa ve diğer yapılaşmalara ulaşan suyun nasıl dağıtıldığını gösteriyor.
ROMA’NIN SINIR GARNİZONU: ZERZEVAN
Amida ile Dara arasında stratejik bir noktada yer alan Zerzevan Kalesi, Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırını koruyan önemli bir garnizondu.
Kalede milattan sonra 3. yüzyılda başlayan askeri yerleşim, 639 yılında İslam ordularının fethine kadar aralıksız sürdü.
Zerzevan, Romalılar ile Sasaniler arasında büyük mücadelelere sahne olurken, bugün tarihe ışık tutan eşsiz yapılarıyla dünya arkeoloji literatüründe önemli bir yer edinmiş durumda.