Osmanlı döneminin en önemli eyalet merkezlerinden biri olan Diyarbakır, sadece kaleleriyle değil, toplumsal düzeni ve temizliğe verdiği önemle de dikkati çekiyordu.
Arşivlerden edinilen bilgilere göre, 19. yüzyılın sonlarına kadar Diyarbakır’a dışardan gelenler, hamama girmeden ve temizlenmeden şehre kabul edilmiyordu.
ŞEHİR GİRİŞİNDE ZORUNLU TEMİZLİK
Diyarbakır’ın dört ana kapısının girişlerinde, her bir kapının yanında mutlaka bir hamam, han ve cami bulunduğu kaydediliyor.
Bu üçlü yapının, Osmanlı şehir planlamasında “giriş kompleksi” olarak bilindiği, Diyarbakır’da özellikle hamamların ayrı bir işlevi olduğu ifade edilerek, şehre girmek isteyen herkesin önce yıkanıp paklanması gerektiği belirtiliyor.
Temizlenmeyen hiç kimsenin, kent halkıyla bir araya getirilmediği, temizlik ve hijyenin, şehir yaşamının temel kurallarından biri olduğu kaydedilerek, bu uygulamanın, şehrin genel sağlığını korumak kadar, geleneksel düzenin de sürdürülmesini sağladığı bildiriliyor.
GÜNEŞ BATINCA ŞEHRE GİRİŞ YASAK
Kadim Diyarbakır’da sadece temizlik değil, güvenlik de ciddi bir meseleydi.
Güneş battıktan sonra, şehir kapıları kapatılır ve hiç kimsenin içeri alınmadığı kaydediliyor.
Dışardan gelenlerin, sabah oluncaya kadar kent dışında beklemek zorunda kaldıkları ve bu katı uygulamanın, şehrin huzurunu ve güvenliğini korumayı amaçladığı ifade ediliyor.
KULLANILMAYAN AMA AYAKTA KALAN HAMAMLAR
Bugün Diyarbakır şehir merkezinde halen ayakta duran, ancak artık aktif olarak kullanılmayan birçok tarihî hamam bulunuyor. Bunlardan bazıları şunlar:
Deva Hamamı, Paşa Hamamı, Melik Paşa Hamamı, Kadı Hamamı, Küçük (Şensu) Hamamı, Vahapağa Hamamı, Çardaklı Hamamı.
Bu yapıların geçmişin sosyal yaşamını bugüne taşıyan mimari miraslar arasında yer aldığı belirtilerek, ancak, günümüzde bu hamamların hiçbirinin işlevsel olmadığı, sadece tarihî yapı olarak ayakta durdukları ifade ediliyor.
“KAYIP HAMAMLAR” BELİRLENDİ
Kayıtlarda ismi geçen fakat günümüze ulaşamayan, yani tamamen yok olmuş olan hamamlar da şöyle:
''Cimşid Bey Hamamı, İpekoğlu Hamamı, Çarşı Hamamı, Cadde Hamamı, Bekir Paşa Hamamı, Hüseyin Efendi Hamamı, Dilaver Paşa Hamamı, Domat Hamamı, Kale (İçkale) Hamamı, Maristan Hamamı, Yeni Kapı Hamamı, Suakar Hamamı.''