Osmanlı arşiv sisteminin önemli parçalarından biri olan Ahkâm Defterleri, yerel düzeyde yaşanan şikâyetleri ve merkezi çözüm girişimlerini kayıt altına alıyordu. 1742 yılında başlanarak oluşturulan bu defterlerden Diyarbakır'a ait olanlar, 9 cilt halinde korunuyor.
''Diyarbekir Ahkâm Defterleri'', sadece bölgenin değil, çevresindeki birçok eyaletin sosyal, ekonomik ve idari problemlerine dair ayrıntılı bilgiler içeriyor.
ASIRLAR ÖNCE DE AYNI ŞİKAYETLER YAŞANMIŞ
Osmanlı Devleti’nde 1742 yılında resmen tutulmaya başlanan ve mahkemelere yapılan şikâyetler üzerine merkezin verdiği kararları içeren Diyarbakır'a ait ''Ahkâm Defterleri''nde alacak verecek anlaşmazlıkları, arazi ve su kullanımı kavgaları, vakıf yönetimleri, tımar ve zeamet gibi dirlik sistemiyle ilgili problemler yer alıyor.
Defterlerdeki belgelerin önemli bir kısmını alacak-verecek meseleleri oluşturuyor.
Asırlar önce yaşanan ve en çok şikayetler arasındaki alacak-verecek meselelerinin günümüzde de sıkça yaşanan sorunlar arasında yer alması dikkati çekiyor.
Bir kişi alacağını tahsil edemediğinde yerel mahkemeye başvuruyor, bu şikâyet merkeze iletiliyor ve alınan karar Ahkâm Defteri’ne geçiriliyordu.
Tımar ve zeamet sistemiyle ilgili ihtilaflar da defterlerde geniş yer tutuyor.
Tımar, gelirleri yüz bin akçeye kadar olan toprakları, zeamet ise yüz ile iki yüz bin akçe değerindeki dirlikleri ifade ediyor.
TOPLUMSAL HUZURSUZLUĞA DAİR KAYITLAR
Defterlerde yer alan kararlar, halk arasında yaygın olan huzursuzlukları da belgeliyor. XVIII. ve XIX. yüzyıllarda taşrada devlet otoritesinin zayıfladığına dair işaretler taşıyan şikâyetlerin yoğunluğu dikkati çekiyor.
Vergi yükleri de önemli meseleler arasında yer alıyor. Özellikle seyyidlerin üzerindeki vergi tartışmaları, kayıtlar arasında öne çıkıyor.
SEYYİDLERİN VERGİ MUAFİYETLERİ BELGELENİYOR
Belgelere göre, Diyarbakır ve çevresinde çok sayıda seyyidin yaşadığı anlaşılıyor. Ahkâm Defterleri, bu kişilerin muaf tutulduğu vergi türlerini açık şekilde gösteriyor.
Aynı kişi veya mesele hakkında farklı dönemlerde alınan kararlar da yine bu defterlerde belgelenmiş durumda.
SADECE DİYARBAKIR DEĞİL, ÇEVRE EYALETLER DE KAYITLARDA
Fotoğraf: Diyarbekir Ahkam Defteri üzerinde yer alan ve defterin Diyarbvakır'a ait olduğunu gösterir mühür
''Diyarbekir Ahkâm Defterleri'' sadece bu bölgeye değil; Erzurum, Musul, Kerkük (Dehrizor), Sivas, Van ve Rakka gibi yakın eyaletlerden gelen şikâyetleri de içeriyor.
