Osmanlı döneminde Diyarbakır’da görev yapan valiler, halk arasında yalnızca görevleriyle değil, onlara takılan ilginç ve yer yer gülünç lakaplarla da hafızalarda yer etti.
Osmanlı arşivinde yer alan bilgilere göre, 1515’te Osmanlı topraklarına katılan Diyarbekir Eyaleti’nde yüzlerce vali görev yaptı. Bu valilerden kimileri yalnızca birkaç ay, kimileri ise yıllarca kentte idarecilik yaptı. Ancak asıl dikkati çeken, valilere halkın taktığı lakaplar oldu.
Kimi giyimiyle, kimi davranışıyla, kimi ise fiziksel özellikleriyle öne çıktı.
HALKIN DİLİNDE YAŞAYAN LAKAPLAR
Arşiv kayıtlarında, valilere bazen bıyıkları, bazen sert mizacı, bazen de konuşma tarzı nedeniyle lakaplar verildiği ifade edilirken, bu lakapların zamanla halkın dilinde yer ettiği ve valilerin görev sürelerini tamamladıktan sonra dahi bu isimlerle anılmaya devam ettikleri kaydediliyor.
SARI MUSTAFA PAŞA
1734-1735 yılları arasında 6 ay Diyarbakır’da valilik yapan Mustafa Paşa’ya halk “Sarı” lakabını taktı.
Girit Serdarı iken görevden alınan ve ardından katledilen Deli Hüseyin Paşa'nın oğlu olan Mustafa Paşa'nın, giysilerinde sarı renklere ağırlık vermesi nedeniyle bu ismi aldığı rivayet ediliyor.
BIYIKLI MEHMET PAŞA
Diyarbekir’in Osmanlı dönemindeki ilk valisi olan Bıyıklı Mehmet Paşa, görevine 1516 yılında başladı ve 6 yıl sürdürdü.
Hem sadrazamlık hem de kaptan-ı deryalık görevlerinde bulunan Paşa’ya, dikkat çekici bıyıkları nedeniyle “Bıyıklı” lakabı verildi. Emeklilik döneminde felç geçirmesiyle bu lakap “Felçli Bıyıklı Koca Derviş Mehmet Paşa” olarak değişti.
KURT İSMAİL PAŞA
1867-1875 yılları arasında Diyarbakır’da görev yapan İsmail Paşa, kente ilk matbaayı kurarak “Diyarbekir Gazetesi”ni çıkardı.
Osmanlı arşivlerinde ismi “Kürt İsmail Paşa” olarak geçse de zamanla bu isim halk arasında “Kurt”a dönüştü.
Kurtlarla ilgili herhangi bir hikâyesi olmasa da lakap bu şekilde halk diline yerleşti. Paşa, eğitim ve basın alanındaki katkılarıyla İngiliz The Times gazetesinde dahi yer buldu.
MELEK AHMET PAŞA
İstanbul doğumlu, Abaza asıllı Melek Ahmet Paşa’ya bu lakap, Sultan I. Ahmed tarafından çocukluk yıllarında verildi.
Sarayda yetişen ve üç kez Diyarbakır Valiliği yapan paşa, halk arasında zamanla “Melik Ahmet” olarak anılmaya başlandı. Günümüzde Diyarbakır’da bir cadde ve cami de bu isimle anılıyor.
DELİ BEHRAM PAŞA
1818’de Diyarbakır Valiliğine atanan Behram Paşa, göreve gelir gelmez yaptığı sert çıkışlarla halkı tedirgin etti.
Şehre geldiğinin üçüncü gününde halka yönelik yaptığı tehditkâr konuşma, büyük bir infiale yol açtı.
Halk İçkale’ye doğru yürüyüşe geçince, Paşa Virantepe üzerinden halkın üzerine top atışı yaptırdı. Bu olay sonrası halk arasında “Deli Behram Paşa” olarak anıldı.
DİĞER LAKAPLI VALİLER
Dönemin belgelerinde birçok valinin de dikkat çekici lakaplarla anıldığı görülüyor. İşte o valilerden bazıları:
Uzun Süleyman Paşa (1528-1530)
Fil Yakup Paşa (1528-1529)
Halhallı Behram Paşa (1564-1566)
Sağır Behram Paşa (1577-1578)
Deli İbrahim Paşa (1593-1594)
Saatçi Hasan Paşa (1592-1593)
Hadım Osman Paşa (1594-1595)
Hadım Hüsrev Paşa (1601-1602)
Ketenci Osman Paşa (1602-1603)
Telli Mustafa Paşa (1645-1646)
Saçbağı Mehmet Paşa (1649)
Şatır Kara Mustafa Paşa (1655)
Tuz Mehmet Paşa (1738-1739)
Çeteci Abdullah Paşa (1740-1741)
Güleç Ali Paşa (1742)
Ispanakçı Mustafa Paşa (1773)
Zincirkıran Ali Paşa (1606)
Kalaylı Koz Ahmet Paşa (1693)
Topal Hüseyin Paşa (1695-1696)
Palabıyık Yusuf Paşa (1705-1706)
Şehla İbrahim Paşa (1713-1715)
Kazıkçı Hüseyin Paşa (1744)
Yeğen Hacı Ahmet Paşa (1786)