Diyarbakır’ın tarihî surları, yalnızca askeri bir yapı olmanın ötesinde; çok katmanlı medeniyetlerin izlerini taşıyan dev bir açık hava müzesi niteliğinde.
Roma'dan Osmanlı’ya, erken Hristiyanlıktan İslam dönemine uzanan bu uzun zaman tünelinde, özellikle batı kapısında bulunduğu iddia edilen Latince ve Yunanca yazıtlar dikkati çekiyor. Bu yazıtların Roma İmparatoru Konstantin’in izlerini taşıdığı kaydedildi.
TAVERNIER VE BUCKINGHAM’IN İZİNDE BİR GİZEM
19. yüzyılda Diyarbakır’ı gezen Fransız seyyah Jean-Baptiste Tavernier, kentin batı kapısında Konstantin’e ait olduğu düşünülen bir Latince-Yunanca kitabe gördüğünü not eder.
Bu yazıtın, Roma İmparatoru Constantinus’un Diyarbakır’daki onarımlarına dair bilgi verdiği iddia edilir.
Tavernier’den yaklaşık iki yüzyıl sonra gelen İngiliz seyyah James Buckingham da aynı bilgiyi tekrar eder. Ancak, yazıtı bulmak için yaptığı araştırmalarda sonuç alamaz.
Buckingham, “ikisinin de bilgisine ulaşamadım” diyerek, yazıtın izini kaybeder.
NIEBUHR VE KAYBOLAN KÜFİ YAZILAR
Buckingham’ın verdiği bilgiye göre, 1766 yılında Danimarkalı kaşif Carsten Niebuhr, Diyarbakır surlarında yer alan Kufi ve Arapça yazıtları kopyalamaya çalıştı. Ancak yazıların yumuşak beyaz kireçtaşı üzerine işlenmiş olması, okumayı zorlaştırdı.
GÜNÜMÜZDE TESPİT EDİLEN YAZITLAR
Modern araştırmalar, Diyarbakır surlarında bir Latince ve dört Grekçe yazıtın varlığını doğruluyor.
Bunların tümü, kentin önemli girişlerinden biri olan Dağ Kapı çevresinde konumlanıyor.
En dikkat çekici yazıt, 375 yılına tarihlenen ve İmparatorlar Valentinianus, Valens ile Gratianus’a atfedilen Latince metin.
Araştırmacılar, bu tarihin, Konstantin’in ölümünden sonraya işaret ettiğini belirtti.
GARDEN VE JABA’NIN DETAYLI TESPİTLERİ
19. yüzyıl seyyahlarından Garden, surlardaki yazıtlar konusunda en ayrıntılı gözlemleri sunan isimlerden biri.
Aslan, bufalo, güneş ve kartal figürlerinin yanı sıra Kufi ve Arapça yazıtların detaylarını da notlarına eklemiş. Garden, Dağ Kapı’nın iç duvarlarında Kufi yazıtlar bulunduğunu, sağ kulenin duvarlarında ise kaba iki aslan figürü ve ters yerleştirilmiş bir Yunan yazıtının yer aldığını bildiriyor.
WARKWORTH’UN KÜLTÜREL İZLENİMLERİ
19. yüzyılın sonlarında kenti ziyaret eden Warkworth, Diyarbakır’ın büyük kulelerinde farklı dillerde yazılmış yazıtlar gördüğünü belirtiyor.
Yunanca, Arapça ve Kufi metinlerin yanı sıra kabartmalar ve çeşitli süslemelerin de bulunduğunu aktarıyor.
DAHA ÖNCE NE OLMUŞTU?
Diyarbakır surları, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilerek uluslararası alanda daha geniş bir tanınırlık kazandı.
Bu gelişme, surlardaki yazıt ve kabartmaların daha bilimsel yöntemlerle incelenmesini de hızlandırdı. Ancak hâlâ birçok metin ya tahrip olmuş durumda ya da yerleri tam olarak belirlenebilmiş değil.