Tarihi kaynaklara göre, Osmanlı coğrafyasında 19. yüzyılın ilk yarısında etkisini artıran misyonerlik faaliyetleri, belirli merkezler üzerinden planlı bir şekilde yürütüldü.
Amerikan Board Misyonerleri tarafından yapılan uzun süreli gözlem, inceleme ve saha araştırmaları sonucunda, 1835 yılında Musul, Diyarbakır ve İran’ın Urmiye bölgesini kapsayan üçgende bir yapılanmanın kurulduğu kaydediliyor.
Bu yapı içerisinde Diyarbakır'ın, yalnızca bir durak değil, faaliyetlerin merkez üssü olarak konumlandırıldığı anlatılıyor..
Diyarbakır’ın merkez olarak seçilmesinde şehrin coğrafi konumunun önemli bir rol oynadığı belirtilerek, Mezopotamya havzasına yakınlığı, ticaret yolları üzerindeki stratejik durumu ve çevre bölgelere ulaşım kolaylığının, Diyarbakır’ı lojistik açıdan avantajlı hale getirdiği kaydediliyor.
Bu özellikler, misyonerlerin bölgedeki hareket kabiliyetini artıran temel unsurlar arasında yer aldığı bildiriliyor.
ÇOK KATMANLI YAPI ETKİLİ OLDU
Diyarbakır'ın, tarih boyunca farklı etnik ve dini toplulukların bir arada yaşadığı nadir şehirlerden biri olarak öne çıktığı belirtilerek, Türkler, Kürtler, Araplar, Süryaniler, Ermeniler, Yezidiler, Rumlar ve Nesturiler gibi birçok etnik unsurun varlığının, şehirde çok katmanlı bir sosyal yapı oluşturduğu ifade ediliyor.
Aynı zamanda Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudilerin uzun yıllar boyunca bu coğrafyada birlikte yaşadıkları da belirtiliyor.
Bu çeşitliliğin, misyonerlik faaliyetleri açısından Diyarbakır’ı dikkat çekici kıldığı kaydediliyor.
1835’TE PLANANAN YAPILANMA
Amerikan Board Misyonerlerinin, elde edilen veriler doğrultusunda 1835 yılında Musul, Diyarbakır ve Urmiye’yi kapsayan bir misyon ağı kurulmasını karara bağladığı belirtilerek, bu yapı içerisinde Diyarbakır'ın koordinasyon merkezi olarak planlandığı ve bölgedeki misyonerlik çalışmalarının yönetildiği, yönlendirildiği bir merkez haline geldiği ifade ediliyor.
Kurulan bu yapının, yalnızca dini faaliyetlerle sınırlı kalmadığı, eğitim, araştırma ve yerel topluluklarla temas gibi alanlarda da etkinlik gösterdiği kaydediliyor.