Diyarbakır Salnamelerinde yer alan bilgiye göre, Osmanlı döneminde Diyarbakır’da yaşanan siyasi ve toplumsal sorunların çözümü için valiler tarafından ''divan'' adı verilen bir yapı oluşturuldu.
Divân-ı Hümâyun’un küçük bir modeli niteliğindeki sistemle toplantılar, şehrin önde gelen din adamları, devlet görevlileri ve ileri gelenlerinin katılımıyla gerçekleştiriliyordu.
Özellikle 19. yüzyılın başlarında yaşanan karışıklıkların ardından toplanan ''Diyarbakır Divanı'' hem asayişin sağlanması hem de ekonomik düzenin korunması ile ilgili kararlar alıyordu.
Tarihi belgelere göre, Diyarbakır’da 1802 yılında meydana gelen karışıklıkların ardından dönemin Diyarbakır Valisi Mehmet Paşa, Ağustos 1803’te geniş katılımlı bir divan toplantısı düzenledi.
Toplantıya Diyarbakır’ın eski ve yeni müftüleri, şehirde görev yapan beş müderris, Hanedan-ı Amid’den üç kişi, Amid Serdarı, ocaklılardan on bir temsilci ve bir mahkeme kâtibi katıldı. Toplam 24 kişiden oluşan bu divan, şehirdeki sorunların çözümü için önemli kararlar aldı.
KARMAŞAYA NEDEN OLAN YAPI KALDIRILDI
Toplantının en önemli sonuçlarından biri, şehirde karışıklığa yol açtığı belirtilen “31 Ortası” adlı yapının kaldırılması oldu.
Bu karar, yaşanan huzursuzlukların sona erdirilmesi amacıyla alındığı belirtilerek, toplantıda mahalle imamlarının da görüşlerine başvurularak olaylara karıştığı belirlenen kişilerin Diyarbakır’dan sürgün edilmesine karar verildiği kaydediliyor.
ESNAFIN ÜRETİMİNE DENETİM
Diyarbakır Divanı’nın yalnızca asayiş meseleleriyle değil ekonomik düzenle de ilgilendiği belirtiliyor. 22 Şubat 1817 tarihinde toplanan bir başka divan toplantısında esnafın ürettiği bazı malların ölçülerine ilişkin şikâyetler ele alınmış.
Divandan çıkan buyrulduya göre esnafın ürettiği beyaz kumaş, gazi kumaşı, kutni ve diğer bazı ürünlerin uzunluk ve genişlik ölçülerinin olması gerekenden eksik üretildiği belirtilerek, tespit edilen bu durumun önüne geçilmesi için gerekli tedbirlerin alınması istenmiş.
Araştırmalar Diyarbakır Divanı’nın 1849 yılına kadar devam ettiği ve bu tarihten sonra eyalet ve sancak meclislerinin yönetimde daha etkin rol almaya başlamasıyla birlikte önemini yavaş yavaş kaybettiği ifade ediliyor.