Diyarbakır Cezaevi, 12 Eylül 1980 darbesi sonrası yaşanan insan hakkı ihlalleriyle Türkiye tarihinde iz bırakan yerlerden biri oldu. Diyarbakır'ın Bağlar ilçesinde yer alan yapının müzeye dönüştürülmesi çalışmaları devam ederken, açılışla ilgili herhangi bir bilgi paylaşılmadı.
DİYARBAKIR CEZAEVİ NE ZAMAN KURULDU?
Cezaevinin inşasına 1972 yılında başlandı ve 4 Temmuz 1980 tarihinde resmen açıldı. 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra Sıkıyönetim Askerî Cezaevi olarak kullanılmaya başlandı. 9 Mayıs 1988’de Adalet Bakanlığı’na devredilerek sivil cezaevi statüsü kazandı.
İŞKENCE İDDİALARI HANGİ DÖNEME AİT?
1981-1984 yılları arasında cezaevinde kötü muamele ve işkence iddiaları ulusal ve uluslararası kamuoyunun dikkatini çekti.
Bu dönemde cezaevinde 30’a yakın kişi hayatını kaybetti. Ölümlerin nedenleri arasında intihar, açlık grevi ve hastalık gibi farklı gerekçeler yer aldı.
Bazı kaynaklara göre ise ölümlerin bir kısmı işkence sonucu gerçekleşti.
KİMLER BU CEZAEVİNDE TUTULDU?
Cezaevinde tutulanlar arasında PKK kurucularından Kemal Pir, Sakine Cansız ve Mazlum Doğan gibi isimler de yer aldı. 12 Eylül sonrası yaşananlar, bazı tanıklara göre Kürt meselesinin görünür hale gelmesinde etkili oldu. Cezaevinden çıkan birçok kişinin silahlı örgütlere katıldığı iddia edildi.
KADIN MAHPUSLARIN TANIKLIKLARI
O dönemde cezaevinde kalan kadınlar, fiziksel ve cinsel şiddet iddialarını çeşitli belgelerde dile getirdi.
Mahpus kadınlar, maruz kaldıkları uygulamalar arasında tecavüz, psikolojik baskı ve çocuklarına yapılan işkencelere tanıklık etme gibi olayları örnek gösterdi.
KÜLTÜREL YANSIMALAR
Diyarbakır Cezaevi hakkında bugüne kadar çok sayıda belgesel, kitap ve sanat eseri üretildi.
Çayan Demirel’in “5 No’lu Cezaevi: 1980-84” adlı belgeseli 90 dakika süresince 50’ye yakın tanığın anlatımlarına yer verdi. Zülfikar Tak ise 1989’da hazırladığı kara kalem resimlerle döneme dair sanatsal bir arşiv oluşturdu. Eserleri Karşı Sanat’ta sergilendi ve Avrupa’da yayımlandı.
MÜZEYE DÖNÜŞÜM SÜRECİ NE AŞAMADA?
2021 yılında cezaevi kapatıldı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredildi.
Yapının müze olarak değerlendirilmesi için 2022’de restorasyon süreci başlatıldı.
Rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri tamamlandı. Henüz kesin bir açılış tarihi açıklanmadı. Açılış tarihi ve müze içeriğine ilişkin detayların, ilgili bakanlıklar tarafından ilerleyen dönemde duyurulması bekleniyor.
Müzeye dönüştürülmesi halinde yapının, hem bir tarihî belge hem de toplumsal hafıza mekanı olarak işlev göreceği kaydediliyor.
