Diyarbakır’ın tarihî kalbi sayılan İçkale, geçmişte çok sayıda medeniyetin yönetim merkezi oldu. Ancak bu yapıların çoğu günümüzde fiziksel olarak bulunmuyor.
Arşiv kayıtlarına göre, Roma dönemine ait tiyatro ve agora ile Mervani dönemine ait büyük bir saray da bu kayıp eserler arasında yer alıyor.
KÜPELİ KAPISINA GİDEN SOKAKTAKİ KAYIP YAPILAR
Tarihi kayıtlara göre, Küpeli Kapısı’na giden sokağın sol tarafında yer alan Dıngılhava havuzunun olduğu yerde Mervani sarayı bulunuyordu. Saray, Dıngılhava Sokağı ile buna karşılık gelen burç arasında konumlanmıştı.
Aynı bölgede, Roma döneminden kalma bir agora ve anfi tiyatro da yer alıyordu.
Roma İmparatorluğu’nun M.Ö. 69 ile M.S. 395 yılları arasındaki egemenliği döneminde inşa edilen bu yapılar, günümüzde sadece kayıtlarla hatırlanıyor.
ARŞİVLERDE VAR, ARAZİDE YOK
Uzmanlara göre, tiyatro yapısı, İçkale’de yapılan yeni düzenlemeler sırasında üzeri toprakla örtülmüş. Ancak herhangi bir kazı çalışması yapılmadığı için tiyatronun fiziksel kalıntıları gün yüzüne çıkarılamadı.
Benzer şekilde, agora kalıntılarının da izine sahada rastlanamıyor. Her iki yapı da yalnızca Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi arşiv belgelerinde yer alıyor.
MERVANİ SARAYI VE OSMANLI YAPILARI
983-1085 yılları arasında Diyarbakır’da hüküm süren Mervaniler döneminde inşa edilen saray da, şehrin o dönemki yönetim merkeziydi.
Bugün ayakta olmayan sarayın ardından, İçkale’de Osmanlı valilerine ait 150 odalı bir saray daha bulunuyordu. Bu yapı da günümüze ulaşamayan eserlerden biri.
BUGÜN VAR OLAN TEK TARİHİ YAPI: HZ. SÜLEYMAN CAMİİ
1155-1160 yıllarında Nisanoğulları tarafından inşa edilen Hz. Süleyman Camii, İçkale’de halen ayakta kalan en eski yapılardan biri.
Caminin avlusunda, Diyarbakır’ın İslam orduları tarafından fethi sırasında şehit düşen 27 sahabenin kabri bulunuyor.
Diyarbakır İçkale’de bugün görülen yapıların yanı sıra geçmişte var olmuş ancak günümüze ulaşamamış birçok mimari unsurun izleri, yalnızca belgeler ve araştırmalarla sürdürülebiliyor.
Bu yapılar günümüze kadar ulaşmış olsaydı, İçkale bugünkü görünümünden farklı olacaktı.