İrlanda’da 1845-1852 yılları arasında yaşanan patates kıtlığı, Avrupa tarihindeki en büyük insani krizlerden biri olarak kabul ediliyor.
Bu dönemde hem doğal afetler hem de yetersiz yardım politikaları nedeniyle milyonlarca kişi açlık, hastalık ve göçle karşı karşıya kaldı.
Osmanlı ve İngiliz hükümetlerinin bu süreçteki yaklaşımları arşiv kayıtlarına da yansıdı.
BÜYÜK KITLIK NASIL BAŞLADI?
İrlanda'da halkın temel besin kaynağı olan patates, 1845 yılında phytophthora infestans adlı bir mantarın yayılması sonucu büyük ölçüde zarar gördü.
İlk yıl ürünlerin yüzde 40’ı yok olurken, sonraki yıl neredeyse tamamı etkilendi. Mantar, yalnızca tarladaki değil, ambarlardaki patatesleri de etkiledi.
Bu durum yetersiz beslenmeye, zayıf bağışıklığa ve buna bağlı olarak kolera ve tifo gibi bulaşıcı hastalıkların yayılmasına neden oldu. Yardım merkezleri yoğunluktan çalışamaz hâle geldi.
TOPLU GÖÇ VE YÜKSEK ÖLÜM ORANI
Kıtlık nedeniyle çoğu kişi hastalandı, 1 milyondan fazla kişi hayatını kaybetti.
Kimi kaynaklara göre açlık nedeniyle ölenlerin sayısı yaklaşık bir milyondu. Borçlarını ödeyemeyen İrlandalı köylüler, çoğu İngiliz olan toprak sahipleri tarafından evlerinden çıkarıldı.
Göç edenler başta Amerika olmak üzere farklı ülkelere yöneldi. Nüfus bu süreçte %20-25 oranında azaldı. İrlandaca konuşan nüfus büyük oranda İngilizceye geçti, kültürel yapı önemli ölçüde değişti.
İNGİLTERE'NİN YARDIM POLİTİKASI
İngiliz yönetimi, kıtlık sürecinde “çorba mutfakları” kurarak yalnızca kamu işlerinde çalışanlara ve ailelerine yardım sağladı.
Sonraki dönemde dışarıdan mısır getirtilerek dağıtım yapılmaya çalışıldı. Ancak uygun iklim koşulları olmadığından bu ürünler halkın beslenmesinde etkili olamadı.
İngiltere, bu dönemde dünyanın en zengin ülkelerinden biri olmasına rağmen, Kraliçe Victoria’nın İrlanda’ya yaptığı yardım 2.000 pound ile sınırlı kaldı.
OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDAN 5 BİN POUND YARDIM
Osmanlı Padişahı Sultan Abdülmecid, resmi bir talep olmamasına rağmen İrlanda halkı için 5.000 pound yardım gönderilmesini kararlaştırdı.
Bu yardım, İngiliz hükûmetinin diplomatik baskısı sonucu 1.000 pounda indirildi. Ancak padişah, bu yardıma ek olarak ilaç, gıda ve tohum yüklü üç gemi daha gönderdi.
İngiliz yönetimi, gemilerin Dublin limanına yanaşmasına izin vermedi. Yardım gemileri, limandan 30 mil uzaktaki Drogheda limanına demirleyerek yardım malzemelerini burada dağıttı.
İRLANDALILAR’DAN TEŞEKKÜR MEKTUBU
Yapılan bu yardımlar sonrasında İrlanda halkı, Osmanlı İmparatorluğu’na bir teşekkür mektubu gönderdi. Bu mektup, Osmanlı arşivlerinde kayıtlı belgeler arasında yer almaktadır.
KITLIĞIN SİYASİ VE KÜLTÜREL ETKİLERİ
Patates kıtlığı, İrlanda tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. Ülke içinde “Birlikçiler” ve “Ulusalcılar” olarak iki siyasi çizgi belirginleşti. Katolik halkın, İngiltere’ye ve Protestan yönetime karşı duyduğu tepkiler arttı.
Bu gelişmeler, 20. yüzyılda İrlanda Cumhuriyeti’nin bağımsızlık sürecine giden yolu etkileyen faktörler arasında değerlendirilmektedir.