21 Mart 1869 (21 Zılhıce 1286- 21 Mart 1286) Diyarbakır merkezinde yapılan sayımdan öğreniyoruz… Bu sayımda Diyarbakır’ın durumunu o dönemdeki tahrir Müdürlüğünden açıklanan cetvele göre kent merkezinde;
Bir vilayet konağı ve harem dairesi,
Bir liva hükümet konağı,
4229 hane,
1840 dükkan,
31 mağaza,
76 kereste vs. ambarı,
8 han,
12 hamam,
34 kahvehane,
28 değirmen,
6 pirinç dingi,
24 Bulgur dingi,
36 fırın,
159 ahır,
288 arsa,
2 bekçi odası,
2 samanlık,
Bir balıklı gusülhanesi,
12 bezirhane,
4 meyhane,
iki salhane,
Bir kireçhane,
Bir midmanhane (kefalet sandığı),
2 sabunhane,
İki direkhane,
Bir mezilhane,
Bir postahane,
Bir casshane (alçihane),
7 karakol,
29 dabakhane ,
4 dabakhane odaları,
Bir haşırhane,
Bir bardak atölyesi;
İki patrikhane,
Bir eski timarhane,
Bir eski damgahane,
Bir su terazisi,
21 boyahane,
Bir ıslakhane,
6 iplikhane,
Bir tahmishane,
Bir muvakithane,
Bir su hayrathanesi ,
15 Hanefi Camiişerif,
4 Şafii Camiişerif,
2 cami arsası,
3 mescidi şerif,
13 Türbe-i şerif,
Bir darul kura,
5 Tekke,
6 Medrese,
Bir Rüştiye mektebi,
11 İslam mektebi,
3 Ermeni mektebi,
Bir Protestan mektebi,
Bir Rum mektebi,
Bir Rum Katolik Mektebi,
Bir Keldani mektebi,
Bir Süryani Mektebi,
Bir Yahudi Mektebi,
Bir Zaptiye Merkezi,
Bir Polis ve Redif Deposu,
8 Kale Kapısı,
167 Kale Mağazaları( Burç odaları)
13 kilise,
Bir Yahudi Havrası,
9 Böceklik,
11 Kasır,
149 tarla,
308 Bahçe,
22 Kavaklık,
85 Buz Gölü,
17 Buzhane,
24 Bostan;
7 Bağ,
Bir Bakır Atölyesi;
Bir Gümrük Hanı,
8 İslam kabristanı,
4 Hıristiyan Mezarlığı,
Bir Yahudi Mezarlığı,
Dicle kenarında 2 odun iskelesi olup, toplam olarak 8 bin 99 muskalat ve arazi mevcut olduğu gösterilmiştir…
Bunun yanında mevcut nüfus cetveli ise şöyle;
4781 erkek ve 5033 kadın Müslüman,
3571 erkek ve 3276 kadın Ermeni,
428 erkek ve 403 kadın Ermeni Katoliği,
747 erkek ve 687 kadın Süryani,
94 erkek ve 80 kadın Süryani Katoliği,
508 erkek ve 466 kadın Keldani,
179 erkek ve 126 kadın Rum,
25 erkek ve 30 kadın Rum Katoliği,
318 erkek 332 kadın Protestan,
143 erkek ve 137 kadın Yahudi,
Toplam 21 bin 372 erkek ve kadın olduğu tespit edilmiştir.
En son 2009 yılında tamamlanan Diyarbakır'ın kültürel varlıklarını tespit çalışmalarına göre merkez Sur İlçesindeki 683 tarihi varlıklar ortaya çıkarılmış…
Günümüzde Sur İçindeki Kültürel Varlıkların envanteri yeniden çıkarılmalıdır…. Neden mi? Çünkü bu rakam sur olaylarından önce tespit edilen rakamlardır… Sur olaylarında meydana gelen çatışmalarda bir çok tarihi mekan yakıldı, yıkıldı… Bu nedenle Sur İçindeki Kültürel Varlıklar envanteri güncellenmelidir… Diyorum…