Diyarbakır'daki Gayrimüslim nüfusu (4)

Daha önce de yazmıştım… O zaman şehirdeki Ermenilere geniş yer vermiştim… Bugünkü yazımı, bir zamanlar Diyarbakır’da yaşayan tüm Gayri Müslümlere ayırdım… Konuyla ilgili araştırmaları, görgü tanıkları ve seyyahların yazdıklarını inceledim…

Yerleşimin 19’uncu yüzyıl sonlarına kadar sur içinden ibaret olduğu Diyarbakır’da nüfusun yaklaşık yarısını Kürt, Türk, Arap kökenli Müslümanlar oluşturuyordu.... Apostolik Ermeniler 10 bine yakın nüfusuyla şehrin en büyük Hristiyan grubunu, Süryaniler, Keldaniler, Katolik ve Protestan Ermeniler ile Rumlar ise geri kalan Hristiyan nüfusu oluşturuyordu... Üç yüz kadar kişiden oluşan Yahudi toplumunun bulunduğu şehre yakın köylerde Çerkezler, Alevi Türkmenler, Yezidiler de yaşıyor. Araştırmacıların sunduğu veriler, yaklaşık 35 bin kişinin yaşadığı Diyarbakır nüfusunun yaklaşık yarısının gayrimüslim toplulukların oluşturduğunu, ticari yıllıklar ise şehrin ekonomik hayatında gayrimüslim grupların büyük bir ağırlığının bulunduğunu gösteriyor.

Diyarbakır’ın köklü tarihi boyunca çok dilli, çok kültürlü ve çok dinli bir toplum yapısına sahip olduğunu gördüm… Bu farklı dinî gruplar arasında gayrimüslim azınlıkların içinde en eski topluluklarından biri olan Musevi Cemaati önemli bir yere tutuyor…

Diyarbakır, üç semavî dine mensup insanların bulunduğu bir yerdi… Şehirde Müslüman, Hıristiyan ve Yahudiler bir arada yaşardı. Ancak bunların şehirde yaşadıkları mekânlar yani mahalleler, genellikle birbirinden ayrıydı…

Asur kaynaklarında adı “Amid veya Amida” olarak geçen… Ancak diğer tarihî kayıtlar bölgeden bahsettiklerinde Diyarbekir ismini kullanmış, şehir merkezinden söz ettiklerinde ise Amid adını tercih etmişler… Bu durum Osmanlı arşiv belgelerinde de devam etmiş...

Görülüyor ki, Güneydoğu Anadolu bölgesinin, ya da el-Cezire veya iki nehir arası… Kısacası Yukarı Mezopotamya’nın merkezi kenti olan Diyarbakır, Arap kabilelerinden Bekir bin Vail b. Kâsıt’a nispetle aynı zamanda bir mıntıka adı olan Diyarbekir adiyla anılmış…Bu ad geniş bir alanı kapsamaktaydı…

1514-1515 yıllarında Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı hâkimiyetine geçtikten sonra Osmanlı idarî teşkilatı çerçevesinde Diyarbakır Beylerbeyliği kurulmuş ve Diyarbakır şehri de beylerbeyliğin merkezi olmuştur…

Osmanlı İmparatorluğu döneminde Diyarbakır’daki Ermeni ve diğer gayrimüslimlerin varlığının sayılara dayalı olarak tespiti, bilimsel olarak ele alınıp incelenmesi ve buna bağlı olarak sayılarının tespit edilmesi önem arz etmektedir…

Bunun için de Müslüman ve Müslüman olmayan nüfusun zaman içinde uğradığı değişiklikleri somut olarak takip edebilmek için rakamlar daha fazla önem kazanmaktadır…

1869 mevcut nüfus cetveline göre;

4781 erkek, 5033 kadın olmak üzere toplam 9814 Müslüman,
3571 erkek, 3276 kadın olmak üzere 6847 Ermeni,
428 erkek, 403 kadın olmak üzere 831 Ermeni Katoliği,
747 erkek, 687 kadın olmak üzere 1434 Süryani,
94 erkek, 80 kadın olmak üzere 174 Süryani Katoliği,
508 erkek, 466 kadın olmak üzere 974 Keldani,
179 erkek, 126 kadın olmak üzere 305 Rum,
25 erkek, 30 kadın olmak üzere 55 Rum Katoliği,
318 erkek, 332 kadın olmak üzere 650 Protestan,
143 erkek, 137 kadın olmak üzere 280 Yahudi,
Diyarbakır merkez nüfusun toplamı 21 bin 372 erkek ve kadın olduğu tespit edilmiştir…

1914 Resmî İstatistiğe göre Nüfusun Dağılışı;

Diyarbakır Müslümanlar Rumlar Ermeniler

Yukarıda verilen 1914 tarihli resmî istatistiğe göre, Diyarbakır vilâyetindeki toplam Ermeni nüfusu 65.850’dir. Bu sayı ile bütün Osmanlı ülkesinde kalabalıklık bakımından Diyarbakır yedinci sırada yer almaktadır…

Şimdi bu nüfusun tarihî seyri içinde Diyarbakır’da nasıl geliştiğini yine rakamlara dayalı olarak takip edelim…

16. yüzyılın başından 20. yüzyılın başına kadar geçen dört yüz yıllık süre içinde Diyarbakır şehrinin nüfus yapısı genel hatları ile şöyledir:

Diyarbakır, üç semavî dine mensup insanların bulunduğu bir yerdi… Şehirde Müslüman, Hıristiyan ve Yahudiler bir arada yaşardı... Ancak bunların şehirde yaşadıkları mekânlar yani mahalleler, genellikle birbirinden ayrıydı... Bu mahalleler, Mahalle-i Gebran, Mahalle-i Eramine, Mahallei Şemsiyân, Mahalle-i Yahudiyân gibi adlarla anılırdı…Mahalleler bu isimlerle anılmasına rağmen yine de diğer şehirlere göre daha içi içe bir hayat tarzı sürdürmüşlerdir…

Burada Hıristiyanlık, Müslüman ve Yahudilikle kıyaslanmayacak ölçüde farklılık gösterir… Zaten şehirde var olan Yahudi zümre sayısı hiçbir zaman büyük bir oran tutacak seviyeye ulaşmamıştır...

Diyarbakır şehrinin nüfusunu, dine bağlı zümreler itibarı ile ele aldığımızda, karşımıza çıkan manzara Anadolu’nun diğer şehirlerinden farklıdır…

Diyarbakır’da diğer illere nazaran daha bir çeşitlilik vardır… Bu çeşitliliğin en açık ifadesini 19. yüzyılda hazırlanmış bir rapordaki ifadelerde buluyoruz…

DEVAM EDECEK (Diyarbakır’daki Beşeri Durum)

Diyarbakır'daki Gayrimüslim nüfusu (2)

Diyarbakır’daki beşeri durum. 1879 ve 1880 yılında hazırlanan vilâyet nizamı teftiş komisyonunun raporunda Diyarbakır’ın beşerî durumu şöyle tasvir edilmektedir:

“Şehir on bin altı yüz elli kadar nüfusu barındırmakta olup, bunun beş on bin kadarı Müslüman, kalanı Keldani, Süryani, Yahudi, Ermeni, Rum Protestan ve Ermeni Katoliği’dir… Bu vilâyette bunların dışında Yakubi, İbrahimi, Yezidi, Arap, Kürtzade vb. milletler de olup çeşitli mezheplerdendir…

Bu ifadelerde geçen bir kısım gurupların resmî bir statü taşımadıkları ve bu statüye göre muamele görmemişlerdir…. Hatta Diyarbakır için orijinal olan bir husus da buradaki pek çok Hıristiyan veya diğer Gayrimüslim zümrenin Ermeni zümresine dahil edilmesidir…. Onlar da Osmanlı Devletinde uygulanan millet sistemi çerçevesinde elde ettikleri hakkı ermeni cemaati vasıtasıyla kullanmışlardır…

16. Yüzyılda Diyarbakır ve İlçelerinin Dini Yapısı;

Şehir Müslüman Hıristiyan Ermeni

Diyarbakır’ın Osmanlı hâkimiyetine girişini müteakip yapılan 1518 tarihli ilk tahriri ile daha sonraki 1540 tarihli tahrire göre genel nüfusu şöyledir:

Şehir nüfusunda, değişik tarihlerde verilen rakamlara göre, görülen değişimin seyrini takip etmek mümkündür:

Yukarıda verilen rakamlar incelendiğinde yabancı seyyahların bildirdiklerinin daha yüksek olduğu görülüyor. Salnamelerde görülen yüksek rakamlar ise Nefs-i Diyarbakır ve Nevâhisi (şehir merkezi ve nahiyeler)’nin birlikte verilmesinden kaynaklanıyor. Ayrıca salnamelerin bir kısmında sadece erkek nüfus verildiğinden düşük görülüyor….

(1286/1869-1870)’de “Dahil-i Vilâyette bulunan Milel-i Hıristiyaniye Rüesa-yı Ruhaniyesi” başlığı altında verilen zümreler ve reislerinin veriliş sırası muhtemelen büyüklük sırasını da göstermektedir…

Ermeni: Diyarbekir’de Piskopos Agop Efendi
Ermeni Katoliği: Diyarbekir’de Agop Bahtiyarân Efendi
Süryani: Diyarbekir’de Süryani Patriği Yakob Efendi
Keldani: Diyarbekir’de Serpiskopos Bedros Efendi
Rum Katoliği: Diyarbekir’de Papas Efendi

Bu veriliş sırası şehirdeki gayrimüslim zümre içinde en kalabalık olanının Ermeniler olduğunu gösteriyor…

Diyarbakır'daki Gayrimüslim nüfusu (3)

Müslüman ve Gayrimüslim nüfusu

“Nefs-i Diyarbekir’de bulunan Müslüman ve Gayrimüslim cümle ahalinin nüfus-ı mevcudesi;

Bir Alman tıp doktoru olan Lamec Saad’ın verdiği rakamlara göre 1890 yılında Diyarbakır şehrinin dinî gurupları şöyledir:

1891 yılında yine bir Alman olan jeoloji mühendisi ve seyyahı olan Naumann vilâyetin geneline ait nüfusun zümrelerini gösteren rakamları verirken iki ayrı kaynak kullanıyor; biri Konsolos Boyaciyan’ın verdiği rakamlar diğeri ise Cuinet’in verdiği rakamlardır:

Yine toplu sonuçlara göz attığımızda, 1299 ((1881-1882)’de Diyarbakır vilâyetinin mevcudu dört yüz bin kişi olarak veriliyor…

1306 (1888-1889)’da ise vilâyetin ahalisi toplam 142.932 kişidir. Bunun 99.690’ı Müslüman geri kalanı Gayrimüslim nüfusudur…

Son sözü söylemeden önce 20. yüzyılın başında bütün vilâyet nüfusunu dinî zümrelere göre aralarındaki bariz farkın müşahede edilebileceği sonuçları gösteren 1319 (1901-1902) tarihli Salnamedeki kayıtları verelim…

Vilâyet Nüfusu :

Rakamlarda da görüldüğü gibi Diyarbakır, 11.yüzyıldan itibaren giderek artan bir şekilde Müslüman hüviyetine bürünür ve bu hüviyetini yaşatmayı sürdürür…

Devam Edecek (Diyarbakır’daki Yahudiler)

Diyarbakır'daki Gayrimüslim nüfusu (4)

Diyarbakır’daki Yahudiler

Diyarbakırlı Museviler, genellikle Suriçi’nde kendi mahallelerinde, birbirine bakan
evlerde yaşarlardı. Asıl adı Hasırlı olan bu mahalle, çoğunlukla Yahudi
Mahallesi olarak bilinir ve yerli halk tarafından da bu şekilde adlandırılırdı.

Yahudiler kentte manifaturacılık, terzilik, zahirecilik, attarlık başta olmak üzere birçok iş kolu ile ilgilenirdi… Yahudiler daha çok merkez Sur içi ve Çermik'te yaşarlardı…

Diyarbakır'ın renklerinden biri olan Yahudiler, şu an kalıntıları bile olmayan Sur ilçesindeki Sinagoglarında ibadetlerini yaparken, dil olarak Kürtçe, Arapça ve Türkçe konuşurlardı. Düğün, nişan, ölüm, bayram gibi diğer Yahudilerden farklı olarak kendilerine has gelenekleri vardı…

Çermik Yahudileri

Çermik tarihi boyunca Yahudilerin kalabalık nüfusla yaşadığı bir İlçe... 1800’lü yıllar boyunca ilçeyi ziyaret eden gezginler, din adamları hem ilçedeki Yahudi nüfustan hem de sinagogdan çokça söz etmişlerdir….

1825’te Çermik’e giden Haham Beth Hillel Çermik’te 40 Yahudi ailenin yaşadığını, ellerinde en az sekiz asırlık el yazması kutsal kitaplarının olduğunu çok eski de bir sinagogda ibadet yaptıklarından söz eder… İki yıl sonra 1827’de Çermik’e gelen Haham David de; yine 40 Yahudi aileden söz ederek bu kez iki sinagog olduğunu ifade eder….

Yirmi yıl sonra 1848’de Çermik’e giden Haham J. J. Benjamin, 100 ailelik bir Yahudi cemaati yaşadığından söz eder… 1853’te Çermik’e giden Haham Peterman 60 Yahudi aile ve eski bir sinagogun olduğunu anlatır…1880 yılında bölgeyi dolaşan Gezgin M. Edelman da 300 kişilik bir Yahudi nüfustan bahseder…

Çermik’in Kale Mahallesinde, Çermik Yahudilerine ait 15. Yüzyıldan kalma tarihi sinagog bulunuyor… İbrani takvimine göre 5176, Miladi takvime göre ise 1416 yılında yapılmış olan Çermik Sinagogu. Kale Mahallesi’nin Kurtuluş ve Divane sokaklarının kesiştiği köşede bulunuyor… İki cephelidir...

Hahamlar ve gezginler tablosuna bakıldığında Çermik’te 19. yüzyılda bir sinagogun ve ortalama kırk civarında aile ve 300 dolayında da bir Yahudi nüfusun yaşadığını kayıtlardan anlıyoruz… Sinagogun ibadete açık olduğu dönemlerde, bazen de yerel yöneticilerin kararlarıyla kapatıldığı, sonra şehre gelen hahamların valiye ve Yahudi Alyans teşkilatına yazarak yeniden ibadete açtırdıklarını da kayıtlardan okuyoruz…

Toplu Göç Başlıyor

Tarihte, Çermik Yahudileri iki toplu göç yaşıyor… İlki, 1915’teki büyük tehcir ve felaket sonrası bir bölümü göçüyor… Ama asıl büyük göç 1948’de İsrail devletinin kuruluşuyla oluyor…Ve Çermik Yahudilerinin tümü 1948 sonrası ilçeyi terk edip Kudüs’e yerleşiyor…

Çermik Sinagogu, günümüzde Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından 14 Şubat 2002 tarihinde “kültür varlığı” olarak tescillenerek tarihi kültürel miras kategorisinde kayıt altına alınmış… Günümüzde artık cemaati bulunmamaktadır…

BİTTİ

KAYNAK:
*Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi
(1) M.H.Yinanç, “Diyarbekir”, İA, C.III, s.623; N.Göyünç, “Diyarbakır”, TDV İA, C.9, s.466; İ. Yılmazçelik, XIX.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır (1790-1840), Ankara, 1995, s.7-10; M.İlhan, Amid (Diyarbakır), Ankara, 2001,s.73-84.
2-Kenan Ziya Taş, Osmanlı Hâkimiyetinde Güney-Doğu, Dünü ve Bugünüyle Harput I, Elazığ, 1999, s.169.
(3) Şenol Kantarcı, “Tarih Boyunca Ermeni Sorunu”, Ermeni Sorunu El Kitabı, Ankara, 2002, s.1.
(4) Hüsamettin Yıldırım, Ermeni İddiaları ve Gerçekler, Ankara,2000, s.23; Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara, 1988, s.136 Şenol Kantarcı, Tarih Boyunca Ermeni Sorunu, s.26.
(5) Enver Ziya Karal, Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı, İstatistik Umum Müdürlüğü, Ankara, 1943, s.215.
(6) M.A.Ubucini, Türkiye, 1850, C.1, s.48-49.
(7) Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye’nin 1313 Senesine Mahsus İstatistik-i Umumisi, İstatistik Umum İdaresi, s.16.
(8) Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Ankara,1990, s.21s. 22
(9) Musa Çadırcı, “Genel Çizgileriyle 19.Yüzyılda Diyarbakır (Bazı Gözlemler), 1. Bütün Yönleriyle Diyarbakır Sempozyumu, Ankara, 2001, s148-149.
(10) Bu konuda bakınız, K. Ziya Taş, ”Bir İnanç Merkezi Olarak Diyarbakır’da Dinî ve Kültürel Çeşitlilik, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi’ne sunulan ve basılmakta olan bildiri.
(11) Yusuf Halaçoğlu, Tahrir Defterlerine Göre XVI.Yüzyılda Batı Anadolu Şehirlerinde Demografik Yapı, Yakın Tarihte Van Uluslararası Sempozyumu, Ankara, 1990, s. 217-222.
(12) Nüfusla ilgili rakamların farklılığı ve değişkenliği ile ilgili olarak yabancı bir seyyahın (C.Niebuhr) yaptığı şu tespit dikkat çekicidir: “Doğu şehirlerinde, şehirlilerden şehir üzerine güvenilir bilgi almak çok zordur. Çünkü ister Hıristiyan ister Müslüman olsun bir doğulu bu konuya kafa yormamaktadır. Bu nedenle bir Avrupalı kendisine şehirde kaç kişinin yaşadığını sorduğu zaman şaşırmakta ve böyle bir soruya şehrin dünya olduğu cevabını vermektedir. Soruyu biraz daha açtığınız zaman bir kaç yüz binden söz etmekte veya en çok yüz bin kişinin yaşadığı şehrin nüfusunu bir milyon olarak vermektedir.”
(13) N.Göyünç, “XVI.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, VII, s.78; M.İlhan, Amid, s.91.
(14) N.Göyünç, XVI.Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır, s.79.
(15) M.V.Brunissen, “Etnic Composition and Other Demograhhic Deta”, Evliya Çelebi in Diyarbekir, Leiden 1988, s.33’den aktaran, İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.
(16) Ö.L.Barkan, “Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Devleti”, Türkiyat Mecmuası (1951), s.2
(17) J.B.Tavernier, Les Six Voyages de Jean Babtiste Tavernier en Turqie, en Perse aux Indes, s.245-246’dan aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.
(18) C.Niebuhr, Reisebeschreibung nach Arabien und den Umliegenden Landern, s.402’den aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.
(19) H.Andreasyan, Polanyalı Simeon’un Seyahatnamesi 1608-1619, İstanbul,1964, s.100.
(20) J.S.Buckingam, Travelis in Mesopotamia 1827, s.213’ten aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.
(21) A.Dupre, Voyage en Perse I, s.71’den aktaran İ.Yılmazçelik, Diyarbakır, s.100.
(22) Diyarbakır Salnameleri I, İstanbul, 1999, s.135.
(23) Diyarbakır Salnameleri II, s.81.
;(24) B.Darkot, “Diyarbakır”, İA, C.III, s.604.
(25) M.Çadırcı, 19.Yüzyılda Diyarbakır, s.149.
(26) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Amand von Schweiger-Lerchefeld 1881)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.151.
(27) Diyarbakır Salnameleri II, s.170
(28) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.151
(29) Diyarbakır Salnameleri IV, s.166.
(30) Diyarbakır Salnameleri I, s.71.
(31) Diyarbakır Salnameleri I, s.135.
(32) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.154.(33) İ.Pınar, “Gezginlerin Gözüyle Diyarbakır (Dr.Lame Saad 1890)”, Diyarbakır Müze Şehir, s.163.(34) Ahmet Rıfat, Lügat-ı Tarihiyye ve Coğrafiyye, C.III, İstanbul, 1299, s.258.(35) Şemsettin Sami, Kamusü’l-Alâm, C.III, s.2207, Ankara, 1996 (Tıpkı Basım).