Osmanlı'nın ilk döneminde sadece dört mahalleden oluşan Diyarbakır, yüzyıllar içinde büyük bir dönüşüm geçirdi. Bab-ı Mardin, Bab-ı Rum, Bab-ı Cebel ve Babü’l Ma’d mahalleleriyle başlayan bu yapı, 1540 yılına gelindiğinde 42 mahalleye çıktı. 17. yüzyılın sonuna gelindiğinde ise sayı 100’ü aştı.
Bu artış, hem şehrin büyümesini hem de toplumsal ve idari yapının değişimini gözler önüne seriyor. Özellikle mahalle adlarının kişilere, zanaatkârlara ve ibadethanelere göre şekillenmesi dikkati çekici bir kültürel miras sunuyor.
BAZI MAHALLE İSİMLERİ ŞAŞIRTIYOR
Osmanlı arşivlerinde yer alan bazı mahalle adları bugün kulağa oldukça ilginç geliyor. İşte 17. yüzyılın sonunda Diyarbakır’da kayıt altına alınan mahalleler:
Abdal
Ahmed Çavuş
Ali Ağa
Ali Çavuş
Ali Kethüda
Ali Raşid
Arbedaş
Ayblar
Aziz Efendi
Babu't Tin
Bavi Taver
Behram Paşa
Cami-i Kebir
Cerkesoğlu
Cibarlı
Cibardar
Cihan Beg
Çakal
Çardaklı Rumiyan
Çaruği
Çerik/Çirik
Çöpiyan
Çukur
Debbağ
Derviş Hüseyin
Fatih (Fethi) Çelebi
Gülmez-i Kebir
Hacı Abdurrahman
Hacı Bahaü'ddin Attar
Hacı Büzürük Sağir
Hacı Büzürük-i Kebir
Hacı Fazlı
Hacı İzzeddin
Hacı Osman
Hacı Receb
Hacı Seydi
Hacı Süleyman
Hane-i Harir
Hancı (Hane-i) Cemal
Hasır-i Sağir
Havace Haçdor
Havace Maksud
Hoca Ahmed-i Müslüman
Hoca Ahmed-i Zimmî
Hoca İskender
Hızır İlyas Kebir
Hızır İlyas Sağir
İbn-i Mardires
İbn-i Sino
İbrahim Beg
İçkale
İkander Paşa
İmadiye
İnayet Ağa
Kalu Sağir
Kalenderhane
Kara Koyun
Karagöz
Karib-i Kastal
Katır Pınarı
Kastal
Kavvas Mahallesi
Kalsu
Kubad Beg
Kubbe-i Cedid
Kubbe-i Siyah (Sinan)
Külhani
Kırklar
Köprü Yapan
Küçük Kilise
Mar Butun
Mar Habib
Mehmed Paşa-i Garp
Mehmed Paşa-i Şark
Melik
Meryem-i Kebir
Meryem-i Sağir
Milhiyan
Molla Alim
Molla Bahaddin
Mola Alimha
Muallak
Mar Habib
Perakende Mehmed Paşa
Petekçiyan
Rabia
Rızvan Ağa
Sallı
Saray-ı İskender
Saraydar
Sarı Sayık
Sarılu
Sarraf Mehmed
Şemsiyan
Şeref Çavuş
Şeyh Batin
Şeyh Mattar-ı Garb
Şeyh Mattar-ı Şark
Şeyh Said
Siirdli
Sinan Kethüda
Siyaveş Ağa
Sulak
Suluki
Tabanoğlu
Tekli (Tegilli)
Usta Yorgi
Veli Ağa
Yahudiyan
Yiğid Ahmed-i Kebir
Yiğid Ahmed-i Sağir
Zimmî
Bu mahalle isimleri yalnızca mekânsal değil, aynı zamanda etnik, dini ve sosyal çeşitliliği de yansıtıyor. Bazıları ise zamanla kaybolmuş ya da başka mahallelerle birleşmiş.
KAYIP MAHALLELER: DEFTERDE VAR, TARİHTE YOK
Tahrir defterleri karşılaştırıldığında bazı mahallelerin bir kaynakta yer almasına rağmen bir sonrakinde kaybolduğu görülüyor. Örneğin Ayblar, Cibardar, Kalu Sağir, Molla Alim, Bavi Taver ve Kalsu mahalleleri ilk defterlerde kayıtlı iken, sonraki belgelerde yer almıyor.
Bu durum, şehirleşmenin dinamik yapısını ve mahallelerin zamanla nasıl değiştiğini gözler önüne seriyor. Belgelerdeki bu kaymalar, Osmanlı döneminde bile şehir hafızasının nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
