Diyarbakır'da ilk gazete 154 yıl önce tarihi İçkale'de matbaada basılarak yayın hayatına başladı.
Diyarbakır'ın basın tarihi çok eskilere dayanır. Osmanlı döneminde matbaanın kurulduğu 24 ilden biri olan Diyarbakır'da ilk gazete 1969 yılında yayın hayatına geçti. Diyarbakır, matbaanın geldiği tarih olan 1968 yılının üzerinden bir yıl geçtikten sonra ilk gazetesi ile tanışmış oldu.
İÇKALEDE BASILAN İLK GAZETE; DİYARBEKİR
Matbaalar, Osmanlı döneminde eyalet sisteminin kaldırılarak vilayet sistemine geçilmesinden sonra valiliklerin kırtasiye ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kuruldu. Vilayet Matbaalarının hükümet konakları civarında kurulması kararı nedeniyle, Diyarbakır'daki matbaa da o tarihlerde idari binanın olduğu İçkale'de kurularak faaliyete başladı.
Daha sonra da Diyarbakır Valisi Kurt İsmail Hakkı Paşa’nın girişimleriyle 3 Ağustos 1869 tarihinde Diyarbekir Gazetesi kurularak yayın hayatına girdi. İlk gazetenin yayın hayatına girmesiyle Diyarbakır'da yerel basının temelleri atılmış oldu.
İçkale'deki Diyarbakır Vilâyet Matbaasında basılan ve Diyarbakır için ilk olma niteliğini taşıyan Diyarbekir (Vilâyet) Gazetesi'ni daha sonra Peyman (yemin) ve Ziya Gökalp'in Küçük Mecmua'sı izledi.
ÜÇ DİLDE YAYIMLANDI
Türkiye’nin en eski vilayet gazeteleri arasında yer alan Diyarbekir Gazetesi önce haftalık olarak salı günleri, 5. sayıdan itibaren perşembe günleri, daha sonra da günlük yayınlandı.
Mardin ve Siirt’te yoğun Arap nüfusun bulunması nedeniyle Arapça'nın yanı sıra Türkçe ve Ermenice de yayımlanan Diyarbekir Gazetesi, maliyetli olması nedeniyle 3 dilde yayımlanmayı uzun süre devam ettiremedi. 1931 yılında özel şahsa devredilen gazete 1937 yılında Diyarbakır adını aldı. Gazete, 2 Eylül 1963 tarihinde 94 senelik yayın hayatına son verdi.
ERMENİCE, KÜRTÇE, SÜRYANİCE YAYINLANAN GAZETE
Ziya Gökalp'in desteği ile Şükrü Asena tarafından 1 Haziran 1909'da kurulan Peyman Gazetesi de Ermenice, Süryani, Türkçe ve Kürtçe haber ve yazılara da yer verildi. Gazete zaman zaman da bu dillerde ayrı ayrı sayfalar yaptı. 12. baskısından sonra gazete ''perişan bir halde yayın hayatına devam etmektense bir
süre ara vermenin daha isabetli olacağı''nı duyurarak, 31 Ağustos 1909'da kapandı.
Daha sonra Ziya Gökalp tarafından 5 Haziran 1922'de kurduğu Küçük Mecmua Dergisi de Ziya Gökalp’in Ankara’da Telif ve Tercüme Encümeni Başkanlığına atanmasıyla derginin yayın hayatı da 5 Mart 1923’de yayınlanan 33. sayıyla sona erdi.
SÜRYANİ GAZETELERİ
Vilayet matbaasının Diyarbakır'a getirdiği dinamizm özel matbaaların kurulmasının da yolunu açtı.
Diyarbakır'da ilk özel matbaa olan Dicle'nin kurulmasıyla özel gazeteler de yayın hayatlarına başladı. Bunlardan ilki Dicle Gazetesi'dir. Dicle Gazetesi, özel matbaada basılan ilk özel gazete oldu. 1911 yılında yayın hayatına başlayan gazete, 1915 yılında kapandı.
Diyarbakır’da Süryanilere yönelik yayın yapan ilk gazete de 1910’da çıkan Şark Yıldızı (Kevkeb/Medinho) oldu. Gazete 27 Nisan 1912 tarihinde yayın hayatına son verince yine Süryaniler tarafından Şifuro adı verilen gazete kuruldu.
Süryanicede ''borazan'' anlamına gelen Şifuro'nun da yayın hayatı fazla sürmedi.
Bir diğer özel gazete olan ve Ziya Gökalp’in babası Mehmed Tevfik Efendi tarafından 1911 yılında çıkarılan Mücahid Gazetesi de adece 9 sayı çıktıktan sonra kapandı.
DİYARBAKIR'DA 1950 SONRASI ÇIKAN GAZETELER
Diyarbakır'da 1950 yılında; Halkın Dili (1950), Diyarbakır, İç‐Oğuz, Yeni Şark (1951), Şark Postası (1952), Demokrasiye Güven, Dicle, Sesleniş, Ümmid, Yeni Yurt (1953), Şark Spor, Demokrat Şark, Gökalp, İleri Yurt (1954), Demokrat Kale (1955), Yeni Şark Postası, Ziya Gökalp (1957) ve 1957'de Güneydoğu Haber adıyla gazeteler yayın hayatına başladı.
Haber / Eyüp Kaçar