Tarihi kaynaklarda yer alan bilgilere göre, 1800’lü yıllar, Osmanlı topraklarında Batılı seyyah, misyoner ve araştırmacıların yoğun biçimde dolaştığı bir dönemdi.
Bu dönemde Diyarbakır, hem tarihî kimliği hem de gizemli atmosferiyle dikkati çeken şehirler arasında yer aldı.
Şehri ziyaret eden seyyahların notları, 19. yüzyıl Diyarbakır’ının mimarisini, sosyal yaşamını ve kültürel yapısını gözler önüne serdi.
DİYARBAKIR’A GELEN İLK BATILI SEYYAH
Diyarbakır’a gelen ilk Batılı seyyah olarak bilinen Fransız Adrien Dupré olduğu kaydediliyor.
Şehir hakkında ayrıntılı gözlemler kaleme alan Dupré, kara taştan örülü muazzam surları, Ulu Cami’nin ihtişamını ve şehrin Türk, Ermeni ve Yahudi topluluklarının bir arada yaşadığı yapısını öne çıkardı. Ayrıca kentin üretim ekonomisinden ve ticari canlılığından da bahsetti.
BUCKINGHAM’IN GÖZÜNDEN DİYARBAKIR
1816 yılında şehre gelen J. S. Buckingham, Diyarbakır’a Mardin Kapısı’ndan girdi. Kenti “hakim bir tepe üzerinde surlarla çevrili, müstahkem ve heybetli bir şehir” olarak tanımladı. Dört saat süren gezisi sırasında camileri, çarşıları, hamamları ve dar sokakları inceleyerek şehir planlamasına dair detaylı gözlemler yaptı.
HEUDE VE BRANT’IN ANLATIMLARI
1817’de şehri ziyaret eden William Heude da, Diyarbakır’ın mimari görkeminden etkilendi.
Şehrin, Konstantinopolis dışında gördüğü Müslüman kentler arasında en iyi inşa edilmiş olanı olduğunu yazdı.
1835 yılında gelen İngiliz konsolos James Brant ise Diyarbakır’ın eski ihtişamını yitirdiğini, politik istikrarsızlık nedeniyle ıssız ve kasvetli bir görünüm kazandığını belirtti.