Tarihi belgelerde yer alan bilgilere göre, 19. yüzyılda Kafkasya’dan Anadolu’ya yönelen göç hareketi, Diyarbakır’ı uluslararası güçlerin dikkatine taşıdı.
Osmanlı Devleti’nin iskân politikaları, yalnızca ekonomik şartlara göre değil, Rusya ve İngiltere’nin bölgeye ilişkin planlarına göre de şekillendi.
EKONOMİK ŞARTLAR VE ULAŞIM ENGELİ
Diyarbakır, yüksek ulaşım maliyetleri ve ağır kış şartları nedeniyle devlet eliyle yapılan planlı iskânın dışında kaldı.
Muhacirin Komisyonu, nakil masraflarının artması nedeniyle Çerkez gruplarını Amasya’ya yönlendirdi.
Kabar, Oset, Çeçen ve Dağıstanlı göçmenler ise kendi imkânlarıyla Diyarbakır ve çevresine ulaşarak yerleşmeye çalıştı.
RUSYA VE İNGİLTERE’NİN BÖLGE PLANI
Diyarbakır ve çevresindeki yerleşim kararlarının yalnızca Osmanlı yönetiminde değil, Londra ve St. Petersburg’da da değerlendirildiği ifade ediliyor.
Rusya, sınır hattındaki Ermeni cemaati üzerindeki etkisini korumak ve Çerkezleri kontrol altında tutmak amacıyla onların iç bölgelere gönderilmesini talep etti.
İngiltere ise Rusya’nın bölgedeki etkisini sınırlamak için Çerkezlerin sınır hattına yakın bölgelere yerleştirilmesini savundu. İngiliz elçisi Bulwer, Karadeniz’den Erzurum’a uzanan hattın güvenliği için bu iskânın gerekli olduğunu belirtti.
YEREL HALKIN SALGIN ENDİŞESİ
Göç hareketinin Diyarbakır’da toplumsal gerilime de neden olduğu da kaydediliyor.
Bölge halkının, Çerkezlerin gelişiyle birlikte bulaşıcı hastalıkların yayılmasından endişe duyduğu ifade ediliyor.
Müslüman halkın şikâyetlerini yerel yönetime ilettiği ve Hristiyan grupların ise yabancı konsolosluklar aracılığıyla taleplerini dış dünyaya duyurmaya çalıştığı belirtiliyor.
MERKEZİ OTORİTE VE DAĞINIK İSKÂN KARARI
Osmanlı Devleti'nin, Kafkasya’dan gelen geleneksel kabile yapısının merkezi otoriteye rakip olmaması için stratejik bir adım attığı belirtiliyor.
Muhacirlerin, büyük gruplar halinde değil, dağınık bir düzende yerleştirildiği kaydediliyor.
Kabile reislerinin farklı bölgelere gönderilerek toplumsal bir direnç oluşmasının önüne geçildiği ifade ediliyor.